Η εννοια του «καθηκοντος» στον Batman και τον Ιησου Χριστο

Για ορισμένους δεν υπάρχει τίποτα κοινό μεταξύ Batman και Ιησού Χριστού. Για άλλους πάλι ίσως υποσυνείδητα πρόκειται για το ίδιο πράγμα με διαφορετική μορφή. Η αλήθεια μάλλον βρίσκεται στη μέση, όπως και με τις περισσότερες κρίσεις μας εξάλλου, μια και στο πρόσωπο του ‘σκοτεινού Ιππότη’ προσωποποιείται η υποσυνείδητη ανάγκη του ανθρώπου για ένα ‘μεσσία’, έναν προστάτη κι εκδικητή. Και ίσως αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο μία ολόκληρη βιομηχανία, εκδοτική και κινηματογραφική, διατηρείται και ακμάζει εδώ και δεκαετίες, εκμεταλλευόμενη τη γοητεία που μας ασκεί ο άνθρωπος-νυχτερίδα. Και ναι, υπάρχουν πράγματι κοινά στοιχεία μεταξύ του Batman και του Χριστού, αλλά και ένα αγεφύρωτο χάσμα, το οποίο, εκτός των άλλων, έχει να κάνει με την ηθική τους πλευρά. Αν και οι δύο αποτελούν ‘μεσσιανικές’ φιγούρες και μοιάζουν τόσο ‘κοντινοί’ μας ακριβώς λόγω του ότι πονούν και φέρονται σαν ‘άνθρωποι’, με όλα τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης, εν τούτοις, ίσως υπάρχουν διαφορές που δεν δικαιολογούν αυτή την αίσθηση ‘εγγύτητας’. Στην περίπτωση του Batman και του Ιησού Χριστού έχουμε τη σύγκριση/σύγκρουση δύο ειδών ‘καθήκοντος’ καθώς και δύο προτύπων ‘αρετής’, τα οποία αξίζει να συγκρίνουμε, δεδομένου ότι είμαστε τόσο πολύ εκτεθειμένοι και στα δύο που τα θεωρούμε δεδομένα ώστε να μην μπορούμε να διακρίνουμε τα χαρακτηριστικά τους, αλλά ούτε ομοιότητες και διαφορές μεταξύ τους.

Σαν καθήκον ας ορίσουμε ‘αυτό που οφείλω να πράξω’, κάτι που με ένα είδος βίας με ελκύει στο να πράξω σε συμφωνία με το ‘πρέπον’, το ‘δέον’. Το πού εδράζεται αυτό το καθήκον επιδέχεται πληθώρα ερμηνειών. Μπορεί να είναι

  1. ένα πρότυπο αρετής, a priori εντυπωμένο στις διαισθήσεις μου, το οποίο με ελκύει με τρόπο που να μου δείχνει το ποιος οφείλω να είμαι, άρα και το πώς πρέπει να πράξω.
  2. μπορεί να είναι ένας καθολικός νόμος εντυπωμένος στη λογική μου, ο οποίος ανά πάσα στιγμή αξιολογεί τις πράξεις μου.
  3. ή, τέλος, ίσως πρόκειται για μία αυτόνομη οντότητα έξω από το χώρο και το χρόνο, η οποία αλληλεπιδρά με τη νόηση και την ψυχολογία μας με κάποιον τρόπο ώστε εμείς να μπορούμε αφ’ ενός να την αντιληφθούμε και αφ’ ετέρου να συμμορφωθούμε με τις προσταγές της.

Ό,τι κι αν ισχύει από τα παραπάνω, ας εκλάβουμε το καθήκον με τον αρχικό ορισμό που δώσαμε, δηλαδή σαν κάτι που με ωθεί να πράξω με συγκεκριμένο τρόπο και να το θεωρήσω παράλληλα σαν το σωστό, ίσως και το καλό. Το καθήκον όμως, το δέον, δεν είναι ανεξάρτητο από την αρετή, από ένα σύνολο παραγόντων που σχετίζονται με το ποιο είναι το δρών υποκείμενο, με όλα του τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά, τα συναισθήματα, τα κίνητρα, τις σκέψεις, τη στάση του δηλαδή απέναντι στο ίδιο το καθήκον. Όχι μόνο δεν είναι ανεξάρτητο, αλλά, αντίθετα, είναι απαραίτητο για να μιλήσουμε για οποιουδήποτε είδους αρετή, ηθική δηλαδή ποιότητα του δρώντος υποκειμένου. Διότι η αρετή καταλήγει στο να είναι ένας απροσδιόριστος και ιδιαίτερα ασαφής όρος αν την απομακρύνουμε από το καθήκον, αλλά από την άλλη πλευρά το καθήκον γίνεται κάτι το ιδιαίτερα στεγνό, άκαμπτο και στείρο αν το διαχωρίσουμε από την ηθική υφή του υποκειμένου, μια και τα δύο αυτά είναι συνυφασμένα με το καθημερινό βίωμα που έχουμε της ηθικής πραγματικότητας και της ηθικής εμπειρίας. Με άλλα λόγια, δεν μπορώ να κάνω λόγο για αρετή αν δεν έχω ένα καθήκον απέναντι στο οποίο τοποθετούμαι και βάσει του οποίου θα κρίνω την ηθική μου εμπειρία (με όλα τα ψυχολογικά, ατομικά γνωρίσματα), αλλά από την άλλη πλευρά δεν μπορώ να κάνω λόγο για καθήκον χωρίς μία αρετή η οποία συνοδεύει το δρων υποκείμενο κατά την τήρηση των προσταγών του δέοντος.

Αν ο άνωθι διαχωρισμός έγινε κατανοητός, πρέπει τώρα να αναλογιστούμε ορισμένα πράγματα που ήδη, εν μέρει, αναφέρθηκαν, όπως

  1. Τι είναι αυτό που τροφοδοτεί το ‘καθήκον’;
  2. Τι είδος ‘αρετής’ αγκαλιάζει (κίνητρα, ψυχολογία); Ποια είναι δηλαδή τα ατομικά γνωρίσματα του δρώντος υποκειμένου που ορίζονται από το συγκεκριμένο καθήκον;
  3. Ποια τα χαρακτηριστικά του ίδιου του καθήκοντος;

και ας φέρουμε τα άνωθι ερωτηματικά στην περίπτωση των προσωπικοτήτων που μας απασχολούν.

Ι. Batman

H ιστορία του Batman/Bruce Wayne είναι από τις πιο γνωστές στο χώρο των comics, ίσως επειδή είναι και η πιο ‘ανθρώπινη’, κάτι που μας συγκινεί και με το οποίο εύκολα ταυτιζόμαστε. Πίσω από την κάπα και την κουκούλα του Batman ουσιαστικά βρίσκεται ο δολοφόνος των γονιών του. Σαν παιδί ο Bruce είχε την ατυχία να είναι αυτόπτης μάρτυρας της δολοφονίας των γονιών του από έναν ληστή, σε ένα σκοτεινό σοκάκι. Καθώς ο Bruce αποφασίζει να θυσιάσει την προσωπικότητά του σε αυτή του Batman τον παρατηρούμε διαρκώς να ξυπνά έντρομος τα βράδια, στοιχειωμένος από το τραυματικό αυτό γεγονός. Αποτελεί αντικείμενο άξιο διερεύνησης το γιατί μία τέτοια εμπειρία κάνει οποιονδήποτε να θελήσει να προστατέψει το διπλανό του από κάτι αντίστοιχο. Πρόκειται ίσως για  τη ‘φιλαδελφία’ του Gabriel Marcel, η οποία προϋποθέτει έναν κοινό πατέρα ή τη συνείδηση του ότι όλοι ‘είμαστε καταδικασμένοι να έχουμε γεννηθεί’, αλλά, αν παραβλέψουμε αυτό το ερώτημα, έχουμε μπροστά μας τον Bruce, κινητοποιημένο από το δικό του πόνο, καθώς προσπαθεί να προστατέψει το Gotham από οποιουδήποτε είδους εγκληματική ενέργεια. Αυτό είναι ίσως και ένα από τα χαρακτηριστικά που κάνουν τον batman τόσο ‘αγαπημένο’ ήρωα, δηλαδή ο πόνος, με τον οποίο ταυτιζόμαστε και τον οποίο όλοι μας, σε κάποιο βαθμό, έχουμε βιώσει. Μονολεκτικά και κυριολεκτικά, πίσω από τη δράση του batman κρύβεται ο πόνος. Ας θυμηθούμε την προτροπή του Alfred στην τελευταία ταινία να απομακρυνθεί ο ‘Bruce από ό,τι του ξυπνά άσχημες αναμνήσεις’. Αλλά χωρίς αυτές, πολύ απλά, δεν θα μπορούσε να υπάρχει Batman.

Ένα πολύ βασικό χαρακτηριστικό του Batman είναι ότι έχει απορροφήσει ολοκληρωτικά την προσωπικότητα του Bruce Wayne. Για να μπορέσει ο Batman να εκπληρώσει το ρόλο του σαν σύμβολο ενάντια στη διαφθορά αλλά και σαν αποτελεσματικός εκδικητής ο Bruce δεν πρέπει να επηρεάζει το καθήκον και να μπαίνει εμπόδιο στην υπακοή σε αυτό, άρα δεν πρέπει να υπάρχει. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η τελευταία ταινία του Christopher Nolan ξεκινά με τον Bruce να ζει σαν ερημίτης. Αν δεν υπάρχει λόγος να βγει ο Batman στους δρόμους, ο Bruce δεν έχει λόγο ύπαρξης, πέρα από το να περιμένει να δει αν ο Batman κάποια στιγμή θα είναι πάλι απαραίτητος. Ο Batman λοιπόν θυσιάζει μέρος της ανθρωπινότητάς του ώστε να μπορέσει να ανταποκριθεί στο καθήκον. Ένας ακόμη τρόπος να το εξακριβώσουμε αυτό –κυρίως μέσα από τα τεύχη- είναι η απομακρυσμένη στάση που κρατά ενάντια στους ‘συνεργάτες’ του, τους υπόλοιπους δηλαδή ήρωες (?) που τον πλαισιώνουν. Δίνει διαρκώς την εντύπωση ότι καταπνίγει συναισθήματα και οποιουδήποτε είδους οικειότητα –πλην ελαχίστων εξαιρέσεων που δεν διαρκούν πολύ- ώστε να μην απομακρυνθεί ούτε ο ίδιος, ούτε και οι συνεργάτες του από την επιτέλεση του καθήκοντος. Μόνο σε περιπτώσεις θανάτου ή εξαιρετικού πόνου είναι που ο Batman αφήνει να φανεί κάποιο ίχνος ανθρωπιάς, μόνο και μόνο για να το καλύψει πάλι σε λίγο καθώς κυνηγά τον επόμενο εγκληματία. Ακόμη και ο Alfred, χωρίς τον οποίο ο Batman δεν θα μπορούσε να έχει υπάρξει όλον αυτό τον καιρό, είναι θύμα της ψυχρότητάς του, και μας προξενεί θαυμασμό η ανιδιοτελής αφοσίωση και υπηρεσία μέσα σε όλα αυτά τα χρόνια.

Λόγω της εμπειρίας του όταν ήταν παιδί, ο Bruce διακατέχεται από ‘μίσος’ (θεωρώ ότι μπορεί να υπάρξει ‘ενάρετο’ μίσος) προς τους εγκληματίες. Επανειλημμένα τον παρατηρούμε να εκφράζεται με απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς προς αυτούς, γεγονός που μας κάνει να αναρωτιόμαστε αν τελικά ο Batman αγαπά το Gotham και τους κατοίκους του ή αν απλά μισεί τους εγκληματίες. Σε αυτή την περίπτωση, το όφελος που αποκομίζει το Gotham από τη δράση του batman είναι απλά ‘ευτυχής συγκυρία’ και σε καμία περίπτωση σκοπός, δεν ορίζεται δηλαδή από το καθήκον. Αλλά δεν μπορούμε να είμαστε σε καμία περίπτωση σίγουροι αφού δεν είναι σαφές μέσα στις ιστορίες του. Από την άλλη πλευρά, ένα ακόμη σενάριο είναι ο Batman να μην εστιάζει άμεσα ούτε στο καλό του Gotham αλλά ούτε στην τιμωρία των κακοποιών, αλλά αποκλειστικά στο μετριασμό του πόνου από τη δολοφονία των γονιών του. Σε αυτή την περίπτωση δεν κάνουμε λόγο για κάποιο καθήκον προς τους άλλους, αλλά για καθήκον προς τον εαυτό του, για μία μορφή μετριοπαθούς ηδονοκρατίας, με το όφελος του Gotham και την τιμωρία των ενόχων να εξυπηρετούν την ψυχική ηρεμία του Bruce. Αλλά και αυτό δεν είναι σαφές.

Είναι παράξενο το πώς το καθήκον στην περίπτωση του Batman όχι μόνο ‘χρειάζεται’ τον πόνο για να υπάρξει, αλλά επίσης ‘παγιδεύει’ τον Bruce μεταξύ απρόσωπων καταστάσεων. Απρόσωπος είναι ο πόλεμός του ενάντια στο έγκλημα αφού στρέφεται –πλην ελαχίστων εξαιρέσεων όπως ο Joker- γενικά ενάντια στο έγκλημα (απρόσωπη και γενική έννοια) αλλά εξίσου απρόσωπη είναι και η προστασία του Gotham, μια και το ότι γενικά προστατεύει τους πολίτες του Gotham δεν του επιτρέπει να αναπτύσσει σχέσεις! Σε μία αντίστοιχη περίπτωση, ο ‘V’ από το ‘V for Vendetta’ φαίνεται πιο ‘ανθρώπινος’ αφού προφανώς έχει ‘προσωπικά’ με ορισμένους από τους κυβερνώντες, χωρίς να είμαστε βέβαιοι για το αν κι αυτός εξυπηρετεί το μίσος του προς τους ίδιους (όχι γενικά προς το έγκλημα) ή την πτώση της τυραννίας. Είναι παράξενο το πώς βρίσκει ‘χώρο’ να τα συνδυάσει και τα δύο. Τέλος, ο Batman πρέπει να είναι σύμβολο (ας θυμηθούμε την 1η ταινία του Nolan και τα όσα τον διδάσκει ο Ra’s al Ghul) και γι’ αυτό πρέπει να μην είναι ολοκληρωτικά ανθρώπινος. Σύμβολο ενάντια στο έγκλημα, σύμβολο τρόμου για τους εγκληματίες, αλλά ταυτόχρονα σύμβολο προς τους κατοίκους του Gotham ενός ‘σωτήρα’ ή ‘τιμωρού’, ανάλογα με τι είναι αυτό στο οποίο  δίνουμε έμφαση.  Σε αυτή την περίπτωση το σύμβολο αποτρέπει καταστάσεις αλλά σε καμία περίπτωση δεν διασφαλίζει ολοκληρωτική ειρήνη και δικαιοσύνη. Αργά ή γρήγορα η καταστροφή θα συμβεί και πάλι. Ο Batman, παρά τις σχεδόν υπεράνθρωπες ικανότητές του, δεν μπορεί να θεραπεύσει την πηγή του κακού.

ΙΙ. Ιησούς Χριστός

Η ευάλωτη ανθρώπινη φύση του Bruce εξηγεί εύκολα το γιατί ο πόνος τροφοδοτεί το καθήκον του, χωρίς όμως να εξηγεί το γιατί ο πόνος του ενός, ακόμη και στην καλύτερη περίπτωση μπορεί να τον οδηγεί στο να προστατεύει τους άλλους. Ο Ιησούς Χριστός είναι παράξενη περίπτωση. Δεχόμενοι την αφήγηση της Αγίας Γραφής για την προέλευσή του, ότι δηλαδή επρόκειτο για το β’ πρόσωπο του Τριαδικού Θεού, ο Ιησούς Χριστός δεν υπάκουσε σε κάποιο καθήκον εξαιτίας του πόνου, αλλά από τη δοξασμένη θέση του Θεού επέλεξε να υπακούσει σε δύο προσταγές, οι οποίες δεν νομίζω ότι διαχωρίζονται:

  1. Στη θέληση του Θεού Πατέρα ο οποίος έθεσε σε εφαρμογή το σχέδιο της σωτηρίας εξαιτίας της αγάπης του προς τον ξεπεσμένο ηθικά άνθρωπο
    &
  2. Στην ίδια την αγάπη του Ιησού προς τον Πατέρα, αφ’ ενός, και προς τον άνθρωπο αφ’ ετέρου.

Εκεί που ο Bruce επιλέγει έναν τρόπο δράσης, αναμενόμενο ίσως, (άσχετα αν δεν ερμηνεύεται πλήρως) υπακούοντας σε ένα καθήκον που τροφοδοτεί ο πόνος, ο Ιησούς Χριστός λαμβάνει τις προσταγές του καθήκοντός του από την αγάπη, η οποία υπάρχει στην καρδιά του Θεού, αγάπη που μοιράζονται τα ίδια τα πρόσωπα της τριάδας αλλά και που έχει ταυτόχρονα σαν αποδέκτη της την ανθρωπότητα. Ο Ιησούς Χριστός, λοιπόν, ηθελημένα βίωσε τον πόνο.

Το καθήκον της ‘αγάπης’, όπως εκφράζεται στον Ιησού,  είναι αναπόφευκτα σχεσιακό καθήκον που έχει να κάνει με ανθρώπους. Αγάπη, όπως είδαμε και στον Batman, μπορεί να υπάρξει και προς απρόσωπους παράγοντες: Αγάπη προς το ίδιο το καθήκον, αγάπη προς το Gotham, αγάπη προς την απόδοση δικαιοσύνης κτλ. Η αγάπη του Ιησού όμως είναι αγάπη από πρόσωπο προς πρόσωπα. Ο Bruce βρίσκεται δέσμιος της απρόσωπης φύσης των προσταγών του καθήκοντος που επικαλείται. Αντίθετα, ο Ιησούς Χριστός βρίσκεται δέσμιος της φύσης Του, η οποία απαιτεί την ύπαρξη σχέσεων μεταξύ προσώπων, σχέσεων κατά την οποία το πρόσωπο  είναι ο σκοπός και όχι ένα μέσο, και στο οποίο πρέπει να επικοινωνήσει κάποιος την αγάπη ή τη δικαιοσύνη. Συνεπώς, η ίδια η φύση του Ιησού είναι αυτή που εξυψώνει την έννοια του ‘προσώπου’, σαν ένα παράγοντα με θέληση, επιλογές, συναισθήματα, επιθυμίες κτλ. το οποίο όμως πρέπει να παραμείνει ‘πρόσωπο’, ώστε να μπορέσει να αλληλεπιδράσει με άλλα ‘πρόσωπα’. Το καθήκον του Ιησού ορίζει και ‘τιμά’ την έννοια της προσωπικότητας και δεν την καταπνίγει για την εξυπηρέτηση του ιδίου. Μπορεί ο ίδιος ο Ιησούς να άσκησε κριτική στις επιλογές ορισμένων, αλλά δεν νομίζω ότι επιθύμησε την ‘εξαφάνιση της προσωπικότητας’ για χάρη του καθήκοντος. Το καθήκον ‘χρειάζεται’ την προσωπικότητα, αυτή είναι ο φορέας του, ιδίως μάλιστα αν το καθήκον είναι η αγάπη, αγάπη μεταξύ προσώπων. Με έκπληξη, λοιπόν, παρατηρούμε ότι ο Ιησούς συναναστρέφεται με ανθρώπους και εκφράζει τις σκέψεις και τα συναισθήματά του σε αυτούς, κάτι που δεν ‘χωράει’ στο καθήκον του Batman. Το καθήκον του Ιησού, λοιπόν, ΑΠΑΙΤΕΙ Αυτός να σχετίζεται και να συναναστρέφεται με ανθρώπους. Κι ο λόγος είναι ότι η αγάπη πρέπει να επικοινωνείται, άσχετα με το αν λαμβάνει πάντα τη μορφή που εμείς περιμένουμε. Το σύμβολο που ενσαρκώνει ο Ιησούς δεν είναι ένα απόμακρο σύμβολο μίας ασαφούς έννοιας ‘ασφάλειας, δικαιοσύνης, εκδίκησης κτλ’, αλλά, εξαιτίας του προσωπικού χαρακτήρα της ύπαρξής Του, είναι κάτι συγκεκριμένο που καλείται να ενσαρκωθεί σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, με σαφήνεια προς τους πάντες. Αυτό που συμβολίζει (ενσαρκώνει) ο Ιησούς δεν είναι απλά το γεγονός ότι ‘υπάρχει κάποιος που με προστατεύει, κάποιος που μισεί το κακό’ (και για χάρη του επιχειρήματος ας θεωρήσουμε ότι υπάρχει σαφής ερμηνεία του ‘κακού’), αλλά, αντίθετα, ‘κάποιος που ΓΝΩΡΙΖΩ προσωπικά με προστατεύει, κάποιος που ΓΝΩΡΙΖΩ προσωπικά μισεί το κακό, κάποιος που ΓΝΩΡΙΖΩ προσωπικά ενδιαφέρεται για εμένα και με ΑΓΑΠΑ’.

Το καθήκον, λοιπόν,  του Batman ξεκινά από τον πόνο αλλά αδυνατεί να δώσει αγάπη, το καθήκον του Χριστού ξεκινά από την αγάπη γνωρίζοντας ότι θα καταλήξει στον πόνο, κι αυτή είναι η υπέρτατη πράξη αγάπης. Διαφαίνεται έτσι η κεντρική θέση που καταλαμβάνει η ‘αγάπη’ τόσο στο χαρακτήρα του ίδιου του Χριστού όσο και στο καθήκον στο οποίο υπακούει. Ποιος είναι όμως ο στόχος της αγάπης; Ας σκεφτούμε ότι η ίδια η αγάπη σαν έννοια από μόνη της δεν λέει και πολλά. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε διαφορετικά πλαίσια με διαφορετικές προφάσεις. Η αγάπη του Χριστού όμως έχει χαρακτήρα, προσωπικότητα. Θέλει να μεταμορφώσει τον άνθρωπο και να τον φέρει κάποια στιγμή σε μία κατάσταση κατά την οποία αυτός θα συνειδητοποιήσει το σκοπό του (ο Terry Eagleton μάλιστα υποστηρίζει ότι το νόημα της ζωής είναι όντως η ίδια η αγάπη στο The Meaning of Life – A Very Short Introduction), θα μεταμορφωθεί ο ίδιος και κάποια στιγμή, όταν εκπληρωθούν όλες οι υποσχέσεις του Θεού, θα βιώσει μία ζωή κοντά Του. Μπροστά στην αδυναμία του Batman να ‘επιβάλει’ το καλό, ο Ιησούς Χριστός έρχεται και δίνει τη δυνατότητα για κάτι τέτοιο. Η αγάπη του είναι προσωπική με μεταμορφωτική ικανότητα. Ο Ιησούς Χριστός υπόσχεται αυτό που ο Batman δεν μπορεί να κάνει. Ο Ιησούς Χριστός είναι αυτό που ο Batman δεν θα μπορέσει να γίνει ποτέ. 

 

Του Γιώργου Καλαντζή

By | 2013-09-17T07:14:13+00:00 September 17th, 2013|ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ|0 Comments

About the Author: