Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΝΟΗΜΑ

Θα ήθελα να ξεκινήσω τις σκέψεις μου διαβάζοντας τα λόγια ενός λόγιου της Oξφόρδης, του Ρόμπερτ Μπάρον ο οποίος έζησε το 17ο αιώνα περίπου έναν αιώνα μετά την ανακάλυψη του τυπογραφείου και ο διέθετε μία από τις μεγαλύτερες ιδιωτικές βιβλιοθήκες του κόσμου με 1700 βιβλία. Αυτός λοιπόν ο σημαντικός άνθρωπος για την εποχή του, που αγαπούσε την πληροφορία, και που θα λέγαμε ότι κατά ένα τρόπο έζησε την ένταση της τεχνολογικής προόδου περιέγραψε τα oφέλη της εποχής της πληροφορίας με τα ακόλουθα λόγια:

Ακούω νέες πληροφορίες κάθε μέρα κι εκείνες τις συνήθεις φήμες για πόλεμο επιδημίες, πυρκαγιές, πλημμύρες, κλοπές,  φόνους, σφαγές, υπερφυσικά φαινόμενα, καταλήψεις, πολιορκίες. 

Νέα βιβλία κάθε μέρα, φυλλάδια, τεύχη, ιστορίες, κατάλογοι, απόψεις, σχίσματα, αιρέσεις, συγκρούσεις. Σήμερα ακούμε για την εμφάνιση νέων πολιτικών και αξιωματούχων, αύριο θα ακούσουμε για την καθαίρεση κάποιων μεγάλων ανδρών. Κάποιος απολύεται κάποιος φυλακίζεται, κάποιος αγοράζει κάποιος χρεοκοπεί. Εκείνος ακμάζει, ο διπλανός του χάνει τα χρήματα. Τη μια στιγμή αφθονία την άλλη φτώχεια και λοιμός. Ο ένας τρέχει ο άλλος καλπάζει συγκρούεται γελάει. Αυτά ακούω καθημερινά.

Αν διαβάσουμε το πλαίσιο της ζωής του αυτού του λόγιου, είναι εύκολο να διακρίνουμε πως αυτά τα λόγια ήταν αποτέλεσμα του βαθύ θαυμασμού του για την πρωτόγνωρη υπεραφθονία πληροφορίας. Η άποψη του σε καμιά περίπτωση δεν διακρίνεται από ειρωνεία και ούτε αποτελούσε ένα είδος διαμαρτυρίας αλλά με βεβαιότητα μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι ήταν έκφραση θαυμασμού για την πρόοδο της τεχνολογίας. Οι διαμαρτυρίες ωστόσο εμφανίστηκαν τους επόμενους αιώνες. Η λέξη χείμαρρος έγινε συνηθισμένη μεταφορά για την περιγραφή της πληθώρας των πληροφοριών. Η πληροφορία έμοιαζε με ένα φουσκωμένο, αφρισμένο ποτάμι.

Αφότου γεννήθηκε η θεωρία της πληροφορίας, εμφανίστηκαν:

Η υπερφόρτωση πληροφορίας, ο κορεσμός πληροφορίας, το άγχος της πληροφορίας και η κόπωση από την πληροφορία.

Η τελευταία εξέλιξη για την εποχής της πληροφορίας αναγνωρίστηκε από το Αγγλικό λεξικό της Οξφόρδης, το 2009 ως ένα σύνδρομο των καιρών. Ο ορισμός για την κόπωση από την πληροφορία ήταν ο εξής:

απάθεια, αδιαφορία ή  διανοητική εξάντληση που προέρχεται από την έκθεση σε υπερβολική ποσότητα πληροφορίας, και αφορά ιδίως στο στρες που οφείλεται στην προσπάθεια αφομοίωσης υπερβολικών ποσοτήτων πληροφορίας από τα μέσα ενημέρωσης το διαδίκτυο.

Κάτι παρόμοιο υποστήριξε και ο Γιάκομπ Πάλμε το 1983, Σουηδός επιστήμονας των υπολογιστών στο κέντρο υπολογιστών στη Στοκχόλμη, ο οποίος δημοσίευσε μια διορατική προειδοποίηση απλή και εύστοχη , όσο κι εκείνες που θα ακολουθούσαν τις επόμενες δεκαετίες.

Ο Πάλμε άρχιζε ως εξής

Το σύστημα του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου μπορεί αν χρησιμοποιηθεί από πολλούς ανθρώπους να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα υπερφόρτωσης πληροφορίας. Οι άνθρωποι λαμβάνουν πάρα πολλά μηνύματα, που δεν έχουν το χρόνο το διαβάσουν. Αυτό σημαίνει, επίσης ότι είναι δύσκολο να βρεθούν τα πραγματικά σημαντικά μηνύματα μέσα στη μεγάλη ροή των λιγότερων σημαντικών μηνυμάτων.

 Πολλά χρόνια αργότερα ο Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας έδωσε ένα πιο δυσοίωνο όνομα αυτής της σύγχρονη κατάστασης, όταν αναφέρθηκε στο τσουνάμι των διαθέσιμων στοιχείων, πλαισίων και προοπτικών”. Αυτό έγραψε το 2007 ότι αποτελεί τον απόλυτο θόρυβο. Αναφέρθηκε στην έκθεση του πνιγμού κι επίσης σε μια απώλεια της αυτονομίας, στην απώλεια της προσωπικής μας ευθύνης να είμαστε πληροφορημένοι. Πλέον για να παρακολουθήσουμε όλες τις πληροφορίες χρειαζόμαστε υποκατάστατους εξυπηρετητές και διαχειριστές. Κάποτε η συλλογή στοιχείων ήταν δύσκολη και εξαιρετικά πολύτιμη ενώ σήμερα δεν κοστίζει τίποτα. Ωστόσο η πληθώρα της πληροφορίας φέρνει μαζί της και την αμηχανία του πλούτου. Τι κάνει κάποιος όταν τελικά έχει τα πάντα; που καταλήγεις όταν έχεις αυτή την μορφή παντογνωσίας;

Για παράδειγμα ο Μπετόβεν αγνοούσε το μεγαλύτερο μέρος της μουσικής του Βach. Εμείς όμως την έχουμε όλη στην διάθεση μας. Φτάνει ως εμάς στιγμιαία με την ταχύτητα του φωτός.  Πρόκειται για μια μορφή παντογνωσίας που συνοδεύεται από μια παράδοξη ευλογία. Άγχος αντί για πληρότητα που οδηγεί την αναζήτηση στην εξάρτηση και στην εξάντληση.

Αναδύονται λοιπόν άλλες στρατηγικές διαχείρισης για την αντιμετώπιση του φαινομένου της υπερπληθώρας της πληροφορίας που μπορούν να συνοψιστούν κυρίως σε δυο: το φιλτράρισμα και την αναζήτηση.  Ο ταλαιπωρημένος καταναλωτής της πληροφορίας καταφεύγει σε φίλτρα για να διαχωρίσει την σημαντική από την ανούσια πληροφορία και γνωρίζει ότι δεν αρκεί απλώς να υπάρχει η πληροφορία.

Βεβαίως αυτή η σύγχυση που δημιουργείται από την υπερπληθώρα της πληροφορίας δεν είναι αποκλειστικό χαρακτηριστικό της δικής μας εποχής. Στον Μάρσαλ Μακλούαν πιστώνεται η παρακάτω σκέψη.

Βρισκόμαστε σήμερα τόσο βαθιά στην ηλεκτρονική εποχή όσο και οι άνθρωποι της ελισαβετιανής περιόδου στην εποχή της τυπογραφίας και των μηχανών. Αντιμετωπίζουμε την ίδια σύγχυση και τους ίδιους δισταγμούς …..

Ωστόσο μολονότι υπάρχουν ομοιότητες με αρχαιότερες εποχές, τώρα η κατάσταση είναι διαφορετική.  Η θεωρία της πληροφορίας γεννήθηκε μαζί με την άσπλαχνη θυσία του νοήματος, της ποιότητας που δίνει στην πληροφορία την αξία της το σκοπό της. Στην εποχή μας καλούμαστε να διακρίνουμε την πληροφορία από το νόημα.

Ο Ζαν-Πιέρ Ντιπουί, Γάλλος φιλόσοφος θα μας πει ότι όταν αντιπαρατίθεσαι με την πληροφορία που είναι ασυνόδευτη από ένα είδος νοήματος, τελικά ζεις σε ένα κόσμο που είναι κολασμένος.

Ο ίδιος θα γράψει:

Χρησιμοποιώ την λέξη κόλαση με την θεολογική της έννοια δηλαδή ως ένα τρόπο που στερείται Χάρης. Αυτό που δεν αξίζει κάποιος, αυτό που δεν είναι απαραίτητο, το απροσδόκητο, το απρόβλεπτο. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, συμβαίνει κάτι παράδοξο: υποκρινόμαστε ότι ο κόσμος μας διαθέτει ολοένα περισσότερη πληροφορία αλλά μας φαίνεται όλο και πιο στερημένος από το νόημα. Μήπως έχει εμφανιστεί αυτός ο κολασμένος κόσμος, που στερείται τη χάρη;

 Ένας κόσμος πληροφοριακού κορεσμού και πληροφοριακής λαιμαργίας, ένας κόσμος με παραμορφωτικούς καθρέφτες και πλαστά κείμενα, χυδαία blogs, με την ανώνυμη μισαλλοδοξία και με τετριμμένα μηνύματα και ακατάπαυστη φλυαρία;

Σε μια πραγματικότητα όπου δεν υπάρχει δημιουργός που μας βλέπει από τους ουρανούς και απουσιάζει οποιαδήποτε είδος τάξης που έχει νόημα, δεν μας μένει καμία άλλη επιλογή παρά να αντικρίσουμε καταπρόσωπο την αταξία που δεν συνοδεύεται από οποιοδήποτε είδος νοήματος.

Ποια όμως μπορεί να είναι η αντίδραση μας σε μια τέτοια πραγματικότητα στην οποία διαπιστώνουμε ότι η πληροφορία είναι αποχωρισμένη από το νόημα;

θα ήθελα να σας προτείνω ότι υπάρχουν δύο είδη ανταπόκρισης.

Η πρώτη αντίδραση είναι να μπει κάποιος στην διαδικασία να ανακαλύψει το νόημα για την ζωή του,  συνθέτοντας τις υπάρχουσες πληροφορίες. Είναι θα λέγαμε ένα  αναπόφευκτο σενάριο, ιδίως σε ένα κόσμο στον οποίο υπάρχει το χάσμα ανάμεσα στην πληροφορία και στην γνώση, σε ενα κόσμο στον οποίο η γνώση, δεν μπορεί να εγγυηθεί την διαφώτιση, τη Σοφία, και την εύρεση του νοήματος. Είναι αυτό ακριβώς που είχε υποστηρίξει ο Έλιοτ με δυο πολύ γνωστές του ερωτήσεις:

-Που είναι η Σοφία που χάσαμε στην γνώση;

-Που είναι η γνώση που χάσαμε στην πληροφορία;

Είναι το ίδιο που θα επιβεβαιωθεί και αργότερα από τον πολιτικό των ανθρωπιστικών επιστημών και φιλόσοφο της τεχνολογίας Λούις Μάμφορντ.

Δυστυχώς η ανάκτηση της πληροφορίας  όσο γρήγορη κι αν είναι , Δεν αντικαθιστά την ανακάλυψη του νοήματος -με την άμεση προσωπική έρευνα-της γνώσης που την ίδια της την ύπαρξη μπορεί να μην έχει υποψιαστεί κάποιος ποτέ πριν.

Το νόημα δεν είναι συνδεδεμένο με την πληροφορία αλλά είσαι εσύ αυτός που συνθέτοντας τις πληροφορίες μπορείς να το ανακαλύψεις.

Το να προσπαθήσουμε όμως εμείς να συνθέσουμε τις πληροφορίες για να ανακαλύψουμε ένα νόημα για τος εαυτούς μας θα ήθελα να σας προτείνω ότι έχει αρκετά μειονεκτήματα, ένα εκ των οποίων θα αναφέρω παρακάτω.

Η πρώτη αιτία για την οποία η ανακάλυψη του νοήματος μέσα από την σύνθεση πληροφοριών καθίσταται ελαττωματική σχετίζεται με το μέγεθος της άγνοιας μας. Την αγνοία μας για πληροφορίες που υπάρχουν αλλά δεν γνωρίζουμε. Σκεφτείτε για παράδειγμα τη νέα βιβλιοθήκη στην πόλη της Αθήνας, αυτή του ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, που είναι τόσο πολύτιμη και προσβάσιμη. Ποια είναι η πιθανότητα να γίνει γνωστό ότι ένα έργο βρίσκεται εκεί απλώς και μόνο επειδή βρίσκεται εκεί; Αν θέλει κανείς μπορεί να το ζητήσει , αλλά για να το θελήσει πρέπει να το γνωρίζει.

Κανείς όμως δεν μπορεί να ψάξει εξονυχιστικά την βιβλιοθήκη.

Αν και υπάρχει τόση πολλή πληροφορία, ένα μεγάλο μέρος της είναι χαμένο. Το ίδιο επίσης συμβαίνει και με μια ιστοσελίδα που δεν υπάρχει σε κάποιο ευρετήριο. Βρίσκεται στην ίδια κατάσταση λήθης που βρίσκεται κι ένα βιβλίο τοποθετημένο στο λάθος ράφι της βιβλιοθήκης.

Αγνοούμε συνεπώς σημαντικές πληροφορίες που υπάρχουν και αυτό αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα για την ανακάλυψη νοήματος.

Απέναντι σε αυτή την θεώρηση θα ήθελα να αντιπαραβάλλω την εναλλακτική πρόταση του Χριστιανισμού

Τι έχει να πει η Χριστιανική πίστη για την ύπαρξη νοήματος σε μια εποχή που οι άνθρωποι κατακλύζονται από πληροφορίες;

Τι έχει να πει η Χριστιανική πίστη για την ύπαρξη νοήματος σε ένα κόσμο που υπάρχει υπεραφθονία γνώσης και τεχνολογική πρόοδος;

Ο Χριστιανισμός έρχεται να προτείνει κάτι πρωτόγνωρα διαφορετικό! Στο ευαγγέλιο του Ιωάννη, πρώτο κεφάλαιο διαβάζουμε τα εξής:

1. Απ’ όλα πριν υπήρχε ο Λόγος

κι ο Λόγος ήτανε με τον Θεό,

κι ήταν Θεός ο Λόγος’

 και επίσης

14.  Ο Λόγος έγινε άνθρωπος

κι έστησε τη σκηνή του ανάμεσά μας

 

Ο ευαγγελιστής Ιωάννης μιλάει για τον “Λόγο” και αυτός είναι ένας όρος που τον χρησιμοποίησαν οι φιλόσοφοι στην αρχαιότητα για να αναφερθούν στην αιτία δημιουργίας του σύμπαντος και στην αρχή που μπορούσε να νοηματοδοτήσει κάθε ανθρώπινη ζωή.

ο ευαγγελιστής Ιωάννης λοιπόν έρχεται να πει ότι τελικά το αληθινό νόημα δεν είναι μια σύνθεση πληροφοριών αλλά ένα πρόσωπο.

Πολύ περισσότερο όμως αυτό που εισηγείται είναι ότι τελικά το νόημα της ζωής δεν το ανακαλύπτεις αλλά…. σε ανακαλύπτει! Είναι Αυτό το πρόσωπο το οποίο τελικά σε βρίσκει (ο Λόγος σάρξ εγένετο) και καθώς συνδέεσαι με αυτό τον προσωπικό υπερβατικό Θεό νοηματοδοτείται η ζωή σου.Ο Θεός λοιπόν της Αγίας Γραφής έρχεται να απαντήσει στις αγωνιώδεις υπαρξιακές μας ερωτήσεις που αφορούν τον σκοπό της ύπαρξης μας.

Σε ένα κόσμο κορεσμένο από πληροφορίες αυτό που χρειάζεσαι είναι το νόημα που θα σε ανακαλύψει! το νόημα που έρχεται στην ζωή σου!

Κλείνοντας λοιπόν, αυτή την ενότητα, θα ήθελα και εγώ με την σειρά μου να επισημάνω ότι η συζήτησή μας γίνεται μέσα στο πλαίσιο της εκτίμησης για την πρόοδο της τεχνολογίας , και των ευεργετικών επιδράσεων της. Ταυτόχρονα όμως γίνεται και με την διάθεση της αναγνώρισης των ορίων/δυνατοτήτων της πληροφορίας. Αν και ζούμε στην εποχή της πληροφορίας στερούμαστε την ύπαρξη του νοήματος. Ακόμη και αν είμαστε στην θέση να πάρουμε απαντήσεις στις ερωτήσεις μας άμεσα από μηχανές αναζήτησης όπως αυτή της google, ταυτόχρονα παραμένουμε με αναπάντητες τις ερωτήσεις που αφορούν τον σκοπό για τον οποίο υπάρχουμε!

Εύχομαι λοιπόν αυτή η βραδιά να αποτελέσει την έναρξη μιας συζήτησης που από την μια θα επιβραβεύσει την πρόοδο της τεχνολογίας αλλά από την άλλη όμως θα επαναφέρει στην σωστή της θέση τον ρόλο της τεχνολογίας στην ζωή μας. Η τεχνολογία σίγουρα μπορεί να καλυτερέψει και να ευεργετήσει την ζωή μας αλλά αδυνατεί να την νοηματοδοτήσει!

Σας ευχαριστώ.

 

Του Γιώργου Τόλια

 

Η διάλεξη έλαβε χώρα στην εκδήλωση “Νέες Τεχνολογίες – Μία Χριστιανική Προσέγγιση”

 

 

 

 

By | 2016-11-30T17:02:57+00:00 November 23rd, 2016|ΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ|0 Comments

About the Author:

Giorgos studied Biology at the University of Patras, Greece and did his Master's in Philosophy of Science at the University of Athens. He works at the pharmaceutical sector while doing his PhD in Philosophy. Giorgos is the coordinator for "Imago Dei", a place where Christians and non-Christians meet to exchange opinions about their worldview and overall perception of reality.