Η Ιστορία ως Σεβασμός

Εμφανίζεται πολλές φορές σε συζητήσεις το ερώτημα «είναι χρήσιμη η μελέτη της ιστορίας;» Έχοντας σπουδάσει ιστορία έχω έρθει αντιμέτωπος πολλές φορές με αυτό το ερώτημα όχι μόνο γιατί μου το έχουν θέσει άλλοι, αλλά και γιατί το θέτω σχεδόν καθημερινά στον εαυτό μου. Ζούμε σε μια κοινωνία η οποία γίνεται ολοένα και πιο χρησιμοθηρική (επιφανειακά μόνο) με αποτέλεσμα να γεννάται ένας σκεπτικισμός απέναντι σε αντικείμενα και επιστήμες των οποίων η χρησιμότητα θα μπορούσε να θεωρηθεί αμφισβητήσιμη. Διαβάζουμε για παράδειγμα φιλοσοφία επιλεκτικά προσπαθώντας να διακρίνουμε τι μπορεί να βελτιώσει τον κόσμο μας πετώντας το υπόλοιπο.

Εκ πρώτης όψεως φαίνεται καλή και εποικοδομητική μια τέτοια πρακτική. Ιδιαίτερα σε μια εποχή όπως αυτή που διανύουμε, είναι σίγουρα απαραίτητο να αντλούμε οτιδήποτε χρήσιμο μπορούμε να βρούμε ώστε να βελτιώσουμε τα δεδομένα της κοινωνίας ή να αποφύγουμε περαιτέρω καταστροφές. Μιας τέτοιας ιδεολογίας άπτεται και μια από τις εξηγήσεις της χρησιμότητας της ιστορίας. Η χρησιμότητά της δηλαδή έγκειται στο γεγονός ότι μελετώντας την, μαθαίνουμε από τα λάθη και τις επιτυχίες των παλαιοτέρων ώστε να προσέχουμε, ή να παραδειγματιζόμαστε αντίστοιχα. Πρόκειται για μια δημοφιλέστατη απάντηση την οποία θα συναντήσει πολλές φορές κανείς συζητώντας με ανθρώπους που εκτιμούν και καταπιάνονται με την ιστορία. Είναι δε μια πολύ παλιά εξήγηση: ο Διόδωρος ο Σικελιώτης τονίζει τη σημασία της μελέτης της ιστορίας λέγοντας πως έτσι μαθαίνουμε από τα λάθη των άλλων χωρίς όμως να βιώνουμε εμείς τις συνέπειες των λαθών τους [Διόδωρος Σικελιώτης 1.1.].

Έτσι λειτουργεί όμως η ιστορία; Η γνώση των γεγονότων του Β’ ΠΠ δεν εμπόδισε χιλιάδες ευρωπαίους να ψηφίσουν νεοναζιστικά κόμματα τα τελευταία χρόνια. Ίσως μάλιστα η γνώση αυτή να ήταν ένα από τα κίνητρα της επιλογής τους. Ο αντισημιτισμός σήμερα βλέπει τις πρακτικές του Χίτλερ ως μια χρυσή εποχή εβραιοκτονίας. Η Γαλλία του μεσοπολέμου επέλεξε να μάθει από τα ιστορικά της λάθη χτίζοντας τη γραμμή Μαζινό ξοδεύοντας γιγαντιαία ποσά στο κτίσιμο μιας ισχυρής αμυντικής γραμμής την οποία λίγα χρόνια αργότερα οι γερμανοί απλώς παρέκαμψαν. H γνώση της ιστορίας μπορεί να οδηγήσει πολλές φορές σε τρομακτικές παρεξηγήσεις και λάθη.

Εδώ και καιρό λοιπόν έχω προσπαθήσει να αποστασιοποιηθώ από μια τέτοια χρησιμοθηρική απάντηση. Έκανα μάλιστα μια άσχημη στάση στην ιδέα πως η γνώση της ιστορίας εν τέλει εξυπηρετεί τον άνθρωπο μόνο ψυχαγωγικά. Η ανάγνωση δηλαδή και μελέτη της ιστορίας δεν διαφέρει και πολύ από την παρακολούθηση μιας ταινίας ή ενός αγώνα ποδοσφαίρου. Ξέφυγα όμως και από αυτό και επέλεξα πιο περίπλοκες και πιο επιστημονικές εξηγήσεις. Εξηγήσεις που έχουν να κάνουν με την κριτική θεωρία, τον αναστοχασμό, τη διαλεκτική της ουτοπικότητας κ.ά. Διαβάζοντας την ιστορία υπό το πρίσμα τέτοιων θεωριών κατάφερα να δω ομορφιές και μυστικά της που προηγουμένως μου ήταν αδύνατο να διακρίνω. Ωστόσο αυτές οι θεωρίες σπάνια καταφέρνουν να ξεμυτίσουν από το ακαδημαϊκό τους πλαίσιο και να προσγειωθούν στην καθημερινότητα μιας απλής συζήτησης. Η συζήτηση αυτή εξακολουθεί να απαιτεί μια απάντηση. Μια καλύτερη αντιμετώπιση της ιστορίας από αυτήν ενός σκληρού χρησιμοθηρικού λόγου.

Η ερώτηση λοιπόν επανέρχεται στην απλή αυτή συζήτηση: Γιατί μελετάμε ιστορία; Γιατί δεν ξεχνάμε απλά το σκληρό παρελθόν ώστε να επικεντρωθούμε στο παρόν και να κτίσουμε ένα μέλλον; Γιατί δεν ξεχνάμε ώστε να αναπτύξουμε καλύτερα χρησιμότερες επιστήμες όπως η ιατρική; Γιατί δεν ξεχνάμε…;

Η απάντηση είναι πως ξεχνάμε έτσι κι αλλιώς. Η ιστορία είναι αδύνατον να υφίσταται δίχως τη λήθη. Θυμάμαι μια από τις καθηγήτριες στο πανεπιστήμιο να μας λέει στο πρώτο μάθημα πως για να υπάρξει ιστορία δεν απαιτείται μόνο μνήμη, αλλά και λήθη. Η υπέροχη αυτή λειτουργία του εγκεφάλου που μας επιτρέπει να ξεχνάμε. Η ανθρωπότητα καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορικής της πορείας επέλεξε συλλογικά να κρατήσει στη μνήμη της κάποια πράματα ενώ άλλα να τα ξεχάσει. Άλλοτε εκούσια και άλλοτε ακούσια, οι επιλογές αυτές της ανθρωπότητας σχημάτισαν εν τέλει αυτό που σήμερα ονομάζουμε Ιστορία, με όλες τις διαφορές της και αντιλήψεις ανά τον κόσμο. Κάποιες από αυτές τις μνήμες χαράχτηκαν στο νου με αίμα, εξαιρετικά οδυνηρές για να ξεχαστούν. Άλλες μεταμορφώθηκαν σε γραπτά, ενώ άλλες σμιλεύτηκαν στην πέτρα.

Η απάντηση στην ερώτηση «Γιατί μελετάμε ιστορία; Γιατί δεν την ξεχνάμε;» είναι απάντηση σεβασμού. Μελετάμε ιστορία γιατί σεβόμαστε τη διαδικασία μνήμης και λήθης της ανθρωπότητας. Σεβόμαστε το γεγονός πως από όλα τα εκατομμύρια πράματα που έχουν συμβεί από τη στιγμή που πατήσαμε σε αυτό το πλανήτη, επιλέξαμε να θυμόμαστε κάποια λίγα. Σεβόμαστε έτσι τη δική μας ικανότητα να θυμόμαστε και να ξεχνάμε. Τη δύναμη να σχηματίζουμε μια συλλογική μνήμη. Μια Ιστορία.

Ο Γέρων φθονερός
και των έργων εχθρός
και πάσης μνήμης έρχεται’
περιτρέχει την θάλασσαν
και την γην όλην.

Από την στάμναν χύνει
τα ρεύματα της λήθης
και τα πάντα αφανίζει.
Χάνονται οι πόλεις, χάνονται
βασίλεια κ’ έθνη.
~Ωδή στον Ιερό Λόχο, Ανδρέας Κάλβος

 

Του Βασίλη Μελετιάδη (πηγή)

 

By | 2016-01-18T13:01:45+00:00 January 18th, 2016|ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ|0 Comments

About the Author:

Giorgos studied Biology at the University of Patras, Greece and did his Master's in Philosophy of Science at the University of Athens. He works at the pharmaceutical sector while doing his PhD in Philosophy. Giorgos is the coordinator for "Imago Dei", a place where Christians and non-Christians meet to exchange opinions about their worldview and overall perception of reality.