Ο ΑΣΤΕΓΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ

Μπορεί ένας καθ’ όλα επιτυχημένος άνθρωπος και αξιοσέβαστο μέλος της κοινωνίας να είναι άστεγος; Φυσικά και μπορεί. Με τα μάτια μας στραμμένα στο μεταναστευτικό ζήτημα και τις τραγωδίες που αυτό περιλαμβάνει, ίσως αδυνατούμε να σκεφτούμε ότι υπάρχουν πολλοί τρόποι για να είναι κάποιος άστεγος. Και η κατάσταση με την οποία είμαστε εξοικειωμένοι είναι αυτή η οποία είναι και η πιο δυσδιάκριτη, και οι οποία συνδέεται με πολλές παθογένειες της εποχής μας, παθογένειες που αφορούν κυρίως αυτό που ονομάζουμε “ανεπτυγμένες χώρες”. Αναφέρομαι στην κρίση ταυτότητας του σύγχρονου ανθρώπου, όπως την περιγράφει ο κοινωνιολόγος Peter Berger στο βιβλίο του “The Homeless Mind” (Ο Άστεγος Νους), κάτι που άμεσα ή έμμεσα μπορεί να εξηγήσει πολλά από τα “στραβά” του κόσμου μας. Υπάρχουν πολλά για τα οποία πρέπει να θρηνήσουμε, όχι μόνο για τις ψυχές που χάνονται στα νερά της Μεσογείου. Υπάρχουν ζωές που θρηνούν δίπλα μας, γύρω μας, ακόμη και στον καθρέφτη μας. Μόνο που δεν το αναγνωρίζουν, επειδή τα πρότυπα της εποχής μας δεν έχουν χώρο για κάτι τέτοιο. Στο κάτω κάτω, σήμερα είμαστε υποχρεωμένοι να αναγνωρίσουμε τις νίκες και τους θριάμβους της πραγματικότητάς μας. Μόνο που σε αυτή τη θριαμβολογία δεν υπάρχει περιθώριο να αναλογιστούμε τις απώλειες.

Το ζήτημα που μας απασχολεί είναι το εξής: Ποιες είναι οι απώλειες που υπέστησαν οι ανεπτυγμένες σύγχρονες κοινωνίες; Είναι γεγονός το ότι η σύγχρονη εποχή και οι κοινωνίες που εκφράζουν τα σύγχρονα ιδεώδη έχουν να υπερηφανευτούν για αρκετά: έμφαση στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τα ανθρώπινα δικαιώματα, τεχνολογική ανάπτυξη, δημοκρατία, πλουραλισμός κ.α. Το αποτέλεσμα είναι ότι η λέξη “πρόοδος” είναι συνώνυμη των σύγχρονων κοινωνιών (σε σημείο που η έννοια της “παράδοσης” ή του “συντηρητισμού” να είναι σχεδόν προσβλητικές) και ότι αξιωματικά δεχόμαστε τις επιτυχίες της εποχής μας σαν διαφυγή από παθολογικές καταστάσεις του ιστορικού παρελθόντος και ενσάρκωση της “αλήθειας” σε όλα τα επίπεδα. Ο Peter Berger θέτει όμως το ερώτημα: ποια είναι η συνείδηση και η ταυτότητα του σύγχρονου ανθρώπου μέσα σε αυτή την κατάσταση; Τι κερδίσαμε και τι χάσαμε; Και αυτό που αποκαλύπτει είναι ότι πίσω από τα επιτεύγματα κρύβεται ένταση που αγγίζει τα βάθη της ανθρώπινης ψυχής. Ας δούμε τι εννοεί.

Οι σύγχρονες κοινωνίες χαρακτηρίζονται από το τεχνολογικό στοιχείο που διεισδύει σε κάθε πτυχή της ζωής μας, από ένα γραφειοκρατικό σύστημα που αφορά κάθε θεσμό, από ελεύθερη και ανεμπόδιστη διακίνηση πληροφορίας και από πολλαπλές κοσμοθεωρίες που μας κατακλύζουν μέσω των media αλλά και μέσω της πολυπολιτισμικής κοινωνίας, διεκδικώντας η κάθε μία φυσικά τον τίτλο του εκπροσώπου της “αλήθειας”. Μέσα σε αυτή την κοινωνία ο άνθρωπος πρέπει να σχεδιάσει τη ζωή του, κάτι που αναπόφευκτα έχει να κάνει με την ταυτότητά του: αυτό που θα κάνω και το πώς θα το κάνω αναγκαστικά ορίζει το ποιος είμαι. “Το σχέδιο ζωής είναι το βασικό πλαίσιο στο οποίο η γνώση της κοινωνίας οργανώνεται στην συνείδηση του ατόμου… Η βιογραφία του ατόμου γίνεται κατανοητή από το ίδιο σαν ένα σχεδιασμένο project. Αυτό το σχέδιο περιλαμβάνει ταυτότητα. Με άλλα λόγια, στο μακροπρόθεσμο σχεδιασμό της ζωής του το άτομο δεν σχεδιάζει μόνο το τι θα κάνει αλλά και το ποιος θα είναι.” Μέσα στην πληθώρα της πληροφορίας και τον κοσμοθεωριών, αναπόφευκτα ο άνθρωπος απολαμβάνει την ελευθερία των επιλογών που του προσφέρει το παρόν σύστημα, επιλογών που θα ορίσουν όπως είδαμε το τι θα κάνει και το ποιος θα γίνει. “Αυτό όμως έχει θετικές και αρνητικές συνέπειες για τα άτομο. Μπορεί να του προσφέρει την αίσθηση της ελευθερίας, αλλά μπορεί επίσης να οδηγήσει σε έλλειψη προσανατολισμού και σε ανομία”.

Αν η ταυτότητα του ατόμου ορίζεται ως “ο τρόπος με τον οποίο το άτομο ορίζει τον εαυτό του”, τότε μέσα στη Δυτική κοινωνία –όπως τη φανταζόμαστε- υπάρχει μία πληθώρα επιλογών μέσα από τις οποίες ο άνθρωπος μπορεί να κατασκευάσει την ταυτότητά του. Μπροστά σε αυτές τις επιλογές όμως, σε αυτές τις εναλλακτικές ταυτότητες, σε συνδυασμό με τις πολλαπλές κοσμοθεωρίες που μας κατακλύζουν, “ο σύγχρονος άνθρωπος σχετικοποιεί κάθε κοινωνικό κόσμο που γνωρίζει… Η πραγματικότητα μετατίθεται από την αντικειμενική τάξη των θεσμών στο πεδίο της υποκειμενικότητας… Το άτομο ψάχνει να βρει το στήριγμά του στην πραγματικότητα μέσα του και όχι έξω από αυτό… Το αποτέλεσμα είναι ο σύγχρονος άνθρωπος να βιώνει μία διαρκή κρίση ταυτότητας, κατάσταση που οδηγεί σε έντονη νευρικότητα.” Η στροφή αυτή του ατόμου προς τον εαυτό του και η απομάκρυνση από μία αντικειμενικά υπαρκτή εξωτερική πραγματικότητα συνδέεται με φαινόμενα όπως η έμφαση στην αυτονομία και τα ανθρώπινα δικαιώματα: “Το άτομο λογικά αποκτά ιδιαίτερα σημαντική θέση στην ιεραρχία των αξιών. Η ατομική ελευθερία, η ατομική αυτονομία και τα ατομικά δικαιώματα λαμβάνονται σαν δεδομένα ως ηθικές προσταγές θεμελιακής σημασίας, και το σημαντικότερο από αυτά τα ατομικά δικαιώματα είναι το δικαίωμα κάποιου να σχεδιάσει τη ζωή του όσο πιο ελεύθερα γίνεται”.

Καλά όλα αυτά. Αλλά τι χάθηκε; Ο Berger τονίζει ότι ο πλουραλισμός των κοινωνικών κόσμων οδηγεί σε αποξένωση του ατόμου από το σύμπαν, καθώς πλέον ο άνθρωπος έχει χάσει το συμβολικό εκείνο σύστημα που του επιτρέπει να νιώθει στον κόσμο “σαν στο σπίτι του”. Κάποτε το σύστημα εκείνο το παρείχε η θρησκεία, σκοπός της οποίας ήταν ακριβώς να προσφέρει την αφήγηση και τα σύμβολα που θα έκαναν τον άνθρωπο να βρει τη θέση του στο σύμπαν, μία θέση την οποία η σύγχρονη εποχή, μέσω της εκκοσμίκευσης και της εξορίας της θρησκείας στο υποκειμενικό πεδίο, φαίνεται να έχει απωλέσει. “Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει πληγεί από μία ολοένα επιδεινούμενη κατάσταση, κατά την οποία είναι “άστεγος” στον κόσμο.” Ενώ σε περασμένες εποχές η ταυτότητα του ανθρώπου οριζόταν από το ρόλο του σε μία κοινωνία που μοιραζόταν κοινή κοσμοθεωρία, ρόλο που με τη σειρά του καθοριζόταν από τους θεσμούς, πλέον η στροφή στο “άτομο” στερεί αυτό ακριβώς το οποίο η σύγχρονη εποχή υποσχέθηκε: τη γνήσια ταυτότητα που απορρέει από το κυρίαρχο “θέλω”. Μπορεί οι τραγωδίες που παρατηρούμε ολόγυρά μας να κυριαρχούν στη σκέψη μας, αλλά ας μην παίρνουμε το βλέμμα μας από μία διαρκή τραγωδία που βιώνουμε σαν μέλη των τεχνολογικά διαποτισμένων, πλουραλιστικών, φιλελεύθερων κοινωνιών. Η έλλειψη σκοπού και ταυτότητας, η αποξένωσή μας από τον κόσμο που κατοικούμε πρέπει να στρέψει το βλέμμα μας προς τα πίσω, σε εποχές και ιδεώδη που εγκαταλείφθηκαν για χάρη της “αυτονομίας”. Κάτι που –αλίμονο- γιορτάστηκε σαν “νίκη”.

By | 2015-09-06T09:54:01+00:00 September 5th, 2015|ΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ|0 Comments

About the Author:

Giorgos studied Biology at the University of Patras, Greece and did his Master's in Philosophy of Science at the University of Athens. He works at the pharmaceutical sector while doing his PhD in Philosophy. Giorgos is the coordinator for "Imago Dei", a place where Christians and non-Christians meet to exchange opinions about their worldview and overall perception of reality.