Ο Gollum ως προσωποποίηση του ‘κακού’

Το να επιχειρήσει κάποιος να αναλύσει οποιαδήποτε πτυχή του έργου του Tolkien φαντάζει ως αποτυχημένη προσπάθεια εξ αρχής. Πέρα από τη συγγραφική του ιδιοφυΐα, η οποία τόσο σαγηνεύει όσο και τρομάζει, υπάρχει μία έμφυτη πολυπλοκότητα που γίνεται άμεσα αντιληπτή, όχι μόνο όσον αφορά τους λαούς και τα μέρη της ιστορίας γύρω από τον ‘Άρχοντα των Δαχτυλιδιών’ (πάλι καλά που υπάρχουν και τα παραρτήματα στα βιβλία ώστε να ανατρέχουμε κάθε φορά που ξεχνάμε το ποιος προήλθε από ποιον!) αλλά και την πληθώρα και βάθος των νοημάτων που διαπλέκονται ώστε να συγκροτήσουν αυτή την τόσο διαχρονική ιστορία. Και σαν ‘ιστορία’ δεν αναφέρομαι αποκλειστικά στον ‘Αρχοντα’ αλλά σε ολόκληρη την τριλογία που ξεκινά με το Σιλμαρίλλιον, συνεχίζει με το Χόμπιτ και καταλήγει στον ‘Άρχοντα των Δαχτυλιδιών, της οποίας η επιδερμική τουλάχιστον γνώση είναι απαραίτητη ώστε η περιγραφή οποιασδήποτε κατάστασης ή οποιουδήποτε χαρακτήρα να μπορέσει τελικά να βγάλει νόημα. Όσον αφορά τον Gollum, σίγουρα πρόκειται για έναν από τους πιο περίπλοκους κι αινιγματικούς χαρακτήρες της ιστορίας. Το να αναφέρεται ως ‘προσωποποίηση του κακού’ ίσως φαίνεται παράξενο, δεδομένου ότι τα αισθήματα οίκτου που εγείρει μάλλον δε συμφωνούν με έναν τέτοιο χαρακτηρισμό. Είναι ο Gollum κακός; Έχουμε δικαίωμα να τον χαρακτηρίζουμε με αυτό τον τρόπο;….. Όχι απαραίτητα, αν εστιάσουμε αποκλειστικά σε αυτόν. Αν όμως προσεγγίσουμε αυτό τον χαρακτήρα κοιτάζοντας αρχικά τον κόσμο που τον φιλοξενεί και τα χαρακτηριστικά του πριν καταλήξουμε στον ίδιο, ίσως αντικρύσουμε μία δυσαρμονία που ίσως μόνο με τη λέξη ‘κακό’ μπορεί να περιγραφεί, και που δεν αφορά απαραίτητα τον ίδιο, αλλά την κατάσταση που ενσαρκώνει. Και ναι, σίγουρα υπάρχουν φιγούρες που αποτελούν μία απολυτοποιημένη και ξεκάθαρη ενσάρκωση του κακού, όπως ο Σατανάς της Χριστιανικής παράδοσης, και οπωσδήποτε ο Gollum δεν ανήκει σε αυτές. Τότε ‘κακό’ με ποια έννοια;

Για να απαντήσουμε σε αυτή την ερώτηση πρέπει να εστιάσουμε στα χαρακτηριστικά του κόσμου που δημιουργεί ο Tolkien, ένας ευσεβής και γνήσιος Καθολικός Χριστιανός, ο οποίος σε καμία περίπτωση δεν έγραψε στην τύχη. Πίσω από τον  χαρακτήρα των ιστοριών που δημιούργησε κρύβεται μία σαφής σκοπιμότητα (καθώς και μία σαφής κοσμοθεωρία), την οποία ο ίδιος εξηγεί στο δοκίμιό του ‘On Fairy Stories’. Σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Tolkien σκοπός των φανταστικών του ιστοριών είναι να επιφέρει μία συγκεκριμένη κατάσταση στο νου, την ‘ηθελημένη καταστολή της δυσπιστίας’. Ο δημιουργός της ιστορίας ‘κατασκευάζει έναν Δευτερεύοντα Κόσμο, στον οποίο ο νους μας μπορεί να εισέλθει. Μέσα σε αυτό τον κόσμο, ό,τι υπάρχει είναι πραγματικό, σύμφωνο με τους νόμους αυτού του κόσμου. Συνεπώς, ενόσω βρίσκεσαι μέσα σε αυτόν, το πιστεύεις. Τη στιγμή που θα αναδυθεί η δυσπιστία, η μαγεία χάνεται….η τέχνη αποτυγχάνει. Βρίσκεσαι πάλι πίσω στον Πρωταρχικό Κόσμο’. Οι ιστορίες του Tolkien λοιπόν θέλουν να ‘απορροφήσουν’ τον αναγνώστη και να του δώσουν την αίσθηση (και όχι απαραίτητα ‘ψευδαίσθηση’ όπως θα δούμε παρακάτω) ότι ο ίδιος αποτελεί μέρος ενός κόσμου, τα γεγονότα του οποίου βγάζουν σαφές νόημα, μια και βρίσκονται σε άμεση συμφωνία με τους νόμους που διέπουν αυτό τον Δευτερεύοντα Κόσμο (στην περίπτωσή μας η Μέση Γη). Το ζήτημα φυσικά δεν τελειώνει εκεί, μια και –όπως μαρτυρεί η εκδοτική και κινηματογραφική επιτυχία του έργου του Tolkien- ο αναγνώστης ή θεατής συναντά στη Faërie, τη χώρα αυτών των ιστοριών, κάτι πολύ περισσότερο από μία διασκεδαστική ιστορία: ‘η μαγεία της Faërie δεν αποτελεί σκοπό αυτή καθ’ αυτή. Η αρετή της βρίσκεται σε όσα εξυπηρετεί, ανάμεσα στα οποία βρίσκονται ορισμένες αρχέγονες ανθρώπινες επιθυμίες. Μία από αυτές τις επιθυμίες είναι η εξερεύνηση του βάθους του χώρου και του χρόνου. Μία άλλη είναι η επικοινωνία με άλλα ζωντανά πλάσματα…..’ Καθώς ο αναγνώστης βυθίζεται στη Faërie, ακολουθώντας τη ροή της ιστορίας πίσω από τον ‘Άρχοντα’ ή το ‘Χόμπιτ’, (ξανα) ανακαλύπτει ορισμένα από τα βαθύτερα κι ευγενέστερα ένστικτά του. Το αποτέλεσμα φαίνεται να είναι αυτό που ο Tolkien ονομάζει ‘ανάκτηση’. ‘Η ανάκτηση είναι….ανάκτηση μίας πιο καθαρής θέασης…Πρέπει να καθαρίσουμε τα παράθυρά μας ώστε να δούμε τα πράγματα ξεκάθαρα, απελευθερωμένα από το θάμπωμα που προκαλεί η εξοικείωση, η κτητικότητα’. Τι σημαίνει αυτό: Καθώς προσεγγίζω τη δομή του κόσμου του Tolkien, με όλα του τα χαρακτηριστικά και τις ιδιαιτερότητες, καθώς με απορροφά η ροή των γεγονότων και η φυσικοί νόμοι της Faërie, μου δίνεται η ικανότητα όχι μόνο να έρθω σε επαφή με τις βαθύτερες ανθρώπινες διαισθήσεις, αλλά επιστρέφοντας στον Πρωτεύοντα Κόσμο να μπορώ να δω τα πράγματα μέσα από μία άλλη ματιά, πιο καθαρά, ίσως και όπως θα έπρεπε να είναι. Ο Δευτερεύων Κόσμος του Tolkien, σύμφωνα με τα παραπάνω, μας χαρίζει μία πιο διεισδυτική ματιά στον δικό μας Πρωτεύοντα Κόσμο.

Αναφέραμε παραπάνω ότι αυτό που ο Tolkien επιδιώκει είναι να δομήσει έναν κόσμο επάνω σε μία σαφή κοσμοθεωρία, η οποία, όπως και ο ίδιος αποκαλύπτει, δεν είναι άλλη από τη Χριστιανική κοσμοθεωρία. Το παράξενο -και ιδιαίτερα ευφυές- είναι ότι η ουσία σε αυτή την περίπτωση δεν εντοπίζεται στις λεπτομέρειες που απουσιάζουν, αλλά μάλλον σε όλα τα υπόλοιπα τα οποία μας περνούν απαρατήρητα, πιθανότατα λόγω του ότι τα θεωρούμε δεδομένα. Σίγουρα, από τον κόσμο του Tolkien απουσιάζουν εκκλησίες, δεν υπάρχουν ιερά κείμενα, ιεραπόστολοι, προφήτες και μεσσίες. Υπάρχει όμως μία αίσθηση προέλευσης, σκοπού και αξίας. Ήδη από το Silmarillion γνωρίζουμε ότι όλη η Tolkienική κοσμογονία ξεκινά από τον Ιλούβαταρ, τον Έρου, τον Ένα, ο οποίος δημιούργησε τους Βάλαρ, τους υπόλοιπους θεούς, οι οποίοι και φροντίζουν τη Μέση Γη. Σε αυτούς είναι που αναφέρεται ο Gandalf όταν ενθαρρύνει τον Frodoλέγοντάς του ότι υπάρχουν κι άλλες δυνάμεις που δρουν στη Μέση Γη, όχι μόνο οι δυνάμεις του κακού. Ο κόσμος που δημιούργησε ο Έρου είναι φυσικά πολύπλοκος και ιδιαίτερα ποικιλόμορφος, με μία ποικιλία μορφών ζωής που εναρμονίζονται σε μία ειρηνική ύπαρξη. Σκοπός της ζωής, τόσο του Tolkienικού κόσμο όσο και του δικού μας είναι να τη ζούμε, πράγμα που οδηγεί στο ερώτημα ‘τι σημαίνει να ζω τη ζωή’; Τι συνιστά ζωή; Αλλά αυτό είναι άλλη ιστορία. Και η ζωή που ο Έρου δημιούργησε είναι ζωή διαποτισμένη από αξία. Αξία που μας επιτρέπει να κάνουμε διαχωρισμό κάθε φορά μεταξύ καλού και κακού. Αν η φύση δεν είχε αξία, τότε σίγουρα ο Σάρουμαν δεν θα φαινόταν τόσο απεχθής. Αν η ίδια η ζωή δεν είχε αξία, τότε δεν θα είχαμε κάποιο κριτήριο ώστε να χαρακτηρίσουμε τον Sauron (και παλιότερα τον Morgoth) σαν τους ‘εχθρούς’ στην αφήγηση της ιστορίας της Μέσης Γης. Και φυσικά, μέσα σε ένα τέτοιο σύμπαν, ηθικά διαποτισμένο, έννοιες όπως συμμαχία, υπόσχεση, αλληλεγγύη (οι οποίες πολλές φορές εκτείνονται μέσα στους αιώνες) και ειρήνη έχουν σαφή ερμηνεία και ξεδιπλώνουν ολόκληρο το μεγαλείο τους. Ο κόσμος του Tolkienδιαθέτει αξιακή και ηθική δομή, και η επίσκεψή μας στη Faërie, καθώς διαβάζουμε ή παρακολουθούμε την ιστορία της Μέσης Γης, διεγείρει τη βαθύτερη επιθυμία μας να ζήσουμε σε έναν τέτοιο κόσμο.

Μέσα σε αυτό το σύμπαν είναι που ζει (ζει;) ο Gollum. Μέσα σε ένα κόσμο με σαφή προέλευση και δομή, σε έναν κόσμο γεμάτο αξία με σαφή ηθική υφή, ο Gollumείναι αποτραβηγμένος στη μίζερη ύπαρξή του λατρεύοντας και μισώντας ταυτόχρονα τον εαυτό του και το Δαχτυλίδι. Και εδώ είναι ακριβώς που εντοπίζεται η δυσαρμονία που σε αυτή την περίπτωση ονομάζουμε ‘κακό’: Στη μοναχική ύπαρξη, την αποκομμένη από τα σχέδια βάσει των οποίων σχεδιάστηκε ο κόσμος, την αποκομμένη από την αξία και τη ζωή στην οποία συμμετέχουν τα όντα της Μέσης Γης, σε αυτή την περίπτωση που μισεί και αγαπά τον εαυτό της, μισώντας και αγαπώντας το αντικείμενο του πόθου της. Ίσως η γλώσσα που ταιριάζει στην περίπτωση του Gollum είναι αυτή που μας προσφέρει ο σπουδαίος Σαίρεν Κίρκεγκωρ στο βιβλίο του ‘Ασθένεια προς Θάνατο’, όπου ο διαταραγμένος εαυτός, αυτός που δεν μπορεί να έχει μία υγιή σχέση με τον εαυτό του, όπως ακριβώς και ο Gollumμισεί και αγαπά τον εαυτό του ταυτόχρονα όντας διχασμένος, βιώνει απόγνωση, μία απόγνωση που ισοδυναμεί με διαρκή ‘ασθένεια προς θάνατο’ χωρίς να διαφαίνεται τέλος. Αλλά ας μην ξεχνούμε ότι στην περίπτωση του Gollumη αφορμή για κάτι τέτοιο (μια και δεν μπορούμε να εισέλθουμε τα μυστικά της ‘θέλησής’ του) υπήρξε μία άλλη δυσαρμονία στη δομή του κόσμου, αυτή του Sauron (και του δαχτυλιδιού του), ο οποίος στράφηκε ενάντια στην αξία και την τάξη του κόσμου, εκδηλώνοντας έτσι πριν τον Gollum μία μορφή κακού. Οι διαισθήσεις μας μάς πληροφορούν ότι στον κόσμο του Tolkien όλα αυτά βγάζουν νόημα. Αν ο Tolkien είχε δίκιο, υπάρχει περίπτωση να ανακαλύψουμε παρόμοιες μορφές κακού και στον δικό μας κόσμο, μορφές που δεν εναρμονίζονται με την ηθική και αξιακή του δομή;  Αν οι ιστορίες του Tolkienμας συγκινούν και αν τα όσα έγραψε ο ίδιος για το πώς η Faërie επιδρά επάνω μας, ίσως θα ήταν ωφέλιμο να αναρωτηθούμε ποια η δομή του δικού μας κόσμου και τι συνιστά ‘ζωή’ σε αυτόν.My preciousssss…..

Του Γιώργου Καλαντζή

By | 2014-03-06T21:27:21+00:00 March 6th, 2014|ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ|0 Comments

About the Author: