ΤΙ ΜΑΣ ΕΝΟΧΛΕΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ;

Η δαιμονοποίηση του Ισλάμ έχει πλέον επιτευχθεί και όχι αναίτια. Οι εικόνες και οι ειδήσεις που μας προσφέρονται διαρκώς εδώ και καιρό αποκαλύπτουν μία κουλτούρα και τις πρακτικές που τη συνοδεύουν και που αντιμετωπίζονται από το Δυτικό κόσμο με απέχθεια, οργή αλλά και απορία, αφού φαίνεται ότι το Ισλάμ αντιπροσωπεύει έναν κόσμο που στα μάτια μας φαίνεται περίεργος και ξένος, όπου ιδιαίτεροι νόμοι κατευθύνουν τις πράξεις και τις σκέψεις και οι οποίοι δεν μας είναι οικείοι. Το αντίθετο. Η γνωριμία των μαζών με τον ιδιαίτερο αυτό κόσμο έγινε απότομα μέσα από τα όσα βλέπουμε να διαδραματίζονται τα τελευταία δέκα πέντε χρόνια (από τα γεγονότα της 11/09/2001 κι έπειτα), με ανησυχητικά αυξανόμενη συχνότητα και φυσικά αγωνία. Αναπόφευκτα λοιπόν τίθεται το ερώτημα: τι στάση κρατάμε απέναντι σε όλα αυτά;
Το Ισλάμ και η στάση του προς το Δυτικό κόσμο δεν είναι εύκολο να αναλυθούν ακριβώς επειδή αυτό που ονομάζουμε “Ισλάμ” δεν είναι κάτι το ενιαίο και σαφές. Σε μία συνέντευξη που παραχώρησε ο Warren Larson, ομότιμος καθηγητής του Zwemer Center for Muslim Studies στο Columbia International University,αναφέρει τα εξής: “Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις εξαιτίας της πολυπλοκότητας του Ισλάμ και των διαιρέσεων μεταξύ των Μουσουλμάνων όσον αφορά το τι είναι και το τι δεν είναι το Ισλάμ. […] Τελικά είναι στο χέρι των Μουσουλμάνων να αποφασίσουν ποιος είναι ο γνήσιος Μουσουλμάνος. […] Το Κοράνι είναι περίπλοκο και αν ήμουν Μουσουλμάνος θα ήμουν επίσης σε σύγχυση όσον αφορά το πώς απαντώ σε Χριστιανούς. […] Δεν πιστεύω ότι το Ισλάμ είναι το μοναδικό κίνητρο πίσω από τις ακραίες και ιδιαίτερα κακές πράξεις ορισμένων Μουσουλμάνων”. (http://www.christianitytoday.com/ct/2015/february-web-only/islam-inherently-violent-or-peaceful.html) Η άγνοια περί της ουσίας του Ισλάμ πρέπει φυσικά να μας απασχολήσει αλλά ακόμη περισσότερο πρέπει να μας απασχολήσει κάτι άλλο: Ποια είναι η αντίδρασή μου σε όσα βλέπω να διαπράττουν ακραίοι Ισλαμιστές και τι κρύβεται πίσω από αυτή;
Μία ερμηνεία της στάσης των ακραίων Ισλαμιστών απέναντι στο Δυτικό κόσμο προσφέρει ο σύγχρονος φιλόσοφος Simon Critchley, ο οποίος γράφει: “Ο ενεργός μηδενιστής (active nihilist) θεωρεί ότι τα πάντα στερούνται νοήματος αλλά αντί να παραμένει αδρανής και να στοχάζεται διαρκώς (αυτό που κάνει ο παθητικός μηδενιστής – passive nihilist), προσπαθεί να καταστρέψει αυτό τον κόσμο και να δημιουργήσει έναν καινούριο. […] Η δικαιολογία πίσω από τη λογική της Al-Qaeda είναι ότι ο σύγχρονος κόσμος, ο κόσμος του καπιταλισμού, της φιλελεύθερης δημοκρατίας και του εκκοσμικευμένου ανθρωπισμού, στερείται νοήματος και ότι ο μόνος τρόπος για να δημιουργήσουμε και πάλι νόημα είναι μέσα από ιδιαίτερα καταστροφικές πράξεις. […] Η πολιτική λογική του Τζιχαντισμού είναι ενεργός μηδενιστική και επαναστατική, η οποία είναι πολύ περισσότερο εστιασμένη στη δημιουργία μαρτύρων και στην μετά θάνατον ανταμοιβή, απ’ ό,τι σε ένα θετικό κοινωνικό πρόγραμμα.”(“Infinitely Demanding – Ethics of Commitment, Politics of Resistance). Έχοντας αυτό κατά νου, ας θυμηθούμε ότι μία από τις απαντήσεις που προσφέρθηκαν με αφορμή τις δολοφονίες του Charlie Hebdo ήταν από τον δήμαρχο του Ρότερνταμ Ahmed Aboutaleb, από έναν εκπρόσωπο δηλαδή του Δυτικού κόσμου, και η οποία ήταν η εξής: “Είναι ακατανόητο το ότι στρέφεστε ενάντια στην ελευθερία… Αλλά αν δεν σας αρέσει η ελευθερία, στο όνομα του θεού μαζέψτε τα και φύγετε… Μπορεί να υπάρχει κάποιο μέρος στον κόσμο στο οποίο μπορείτε να είστε ο εαυτός σας. Να είστε ειλικρινείς με τον εαυτό σας και να μη σκοτώνετε αθώους δημοσιογράφους… Και αν δεν σας αρέσει εδώ επειδή άνθρωποι με χιούμορ που δεν συμπαθείτε βγάζουν μία εφημερίδα, τότε μπορώ να σας πω να πάτε να @#%$#@&$*.” (http://www.nltimes.nl/2015/01/08/muslims-dont-like-free-speech-can-fuck-off-rotterdam-mayor/) Η ερμηνεία του Critchley ίσως είναι σωστή, ίσως όχι. Ίσως αυτό που ο ακραίος Ισλαμιστής ονομάζει –σύμφωνα με τον Critchley- “κόσμο χωρίς νόημα, κόσμο του καπιταλισμού, της φιλελεύθερης δημοκρατίας και του εκκοσμικευμένου ανθρωπισμού” o Ahmed Aboutaleb ονομάζει “κόσμο της ελευθερίας”. Προς το παρόν δεν θα μας απασχολήσει ποιος έχει δίκιο αλλά παραδοχές που ΙΣΩΣ κρύβονται πίσω από τη δήλωση του Ahmed Aboutaleb, παραδοχές που πολλοί από εμάς ίσως έχουμε στο πίσω μέρος του μυαλού μας.
Το φαινόμενο στο οποίο αναφερόμαστε αφορά σύγκρουση πολιτισμών, συνεπώς σύγκρουση κοσμοθεωριών. Και η ιστορία έχει δείξει ότι όταν συγκρούονται κοσμοθεωρίες το αποτέλεσμα συνήθως είναι εκρήξεις βίας. Ας θεωρήσουμε ότι έχουμε γνώση των κοσμοθεωριών τόσο του Δυτικού κόσμου όσο και του Ισλάμ (το δεύτερο, όπως είδαμε, δεν είναι τόσο εύκολο να οριστεί). Όσον αφορά τα φαινόμενα που σχολιάζουμε, οι στάσεις που μπορούμε να υιοθετήσουμε είναι δύο:
Α) Ο κάθε πολιτισμός μένει περιορισμένος στη σφαίρα του και δεν ενοχλεί τους άλλους με τους οποίους διαφωνεί. Η κοσμοθεωρία του καθενός είναι δική του υπόθεση και δεν πρέπει να προσπαθήσει να την επιβάλει σε κανέναν, πόσο μάλλον με βίαια μέσα. Κάθε κοσμοθεωρία και το αντίστοιχο ηθικό σύστημα που τη συνοδεύει είναι σωστά για την κουλτούρα που αντιπροσωπεύουν και μόνο.
Β) Υπάρχει ένας αντικειμενικά υπαρκτός γνώμονας, βάσει του οποίου αξιολογούνται όλες οι κοσμοθεωρίες, τόσο η δική μας όσο και των άλλων.
Σύμφωνα με την πρώτη τοποθέτηση, ο Ισλαμικός εξτρεμισμός είναι κάτι το ανεπιθύμητο, όχι μόνο επειδή στρέφεται ενάντια σε αξίες που χαρακτηρίζουν το δυτικό κόσμο, αλλά επιπλέον επειδή προσπαθεί να εισβάλει και να επιβληθεί σε αυτόν. Ακολουθώντας τη γραμμή αυτής της σκέψης φτάνουμε στο συμπέρασμα ότι ο καθένας πρέπει να μείνει απομονωμένος στη σφαίρα του με τις αξίες που έχει υιοθετήσει, χωρίς να έχει την απαίτηση ο άλλος να αναγνωρίσει τις ίδιες αξίες και την ιεράρχηση αυτών. Η δεύτερη τοποθέτηση θέλει την αντίδραση ενάντια στον Ισλαμικό εξτρεμισμό να οφείλεται σε έναν αντικειμενικά υπαρκτό κώδικα ηθικής, ο οποίος καταδικάζει την ακραία στάση των Ισλαμιστών ως κάτι αντικειμενικά λάθος και όχι σαν κάτι με το οποίο απλά ο άνθρωπος της Δύσης δε συμφωνεί. Αυτή η παραδοχή είναι πολύ πιο δύσκολο να γίνει αποδεκτή, δεδομένου ότι τα κριτήρια βάσει των οποίων θα κρίνω μία κοσμοθεωρία είναι τα ίδια με τα οποία οφείλω να κρίνω τη δική μου. Και κανείς δεν προβαίνει με ευκολία σε κριτική της κοσμοθεωρίας που έχει ασπαστεί.
Η πρώτη περίπτωση λοιπόν έχει να κάνει με έναν ηθικό σχετικισμό της κουλτούρας. Κάθε κουλτούρα θέτει τα δικά της κριτήρια, επειδή βρίσκουν νόημα μόνο μέσα στην συγκεκριμένη κουλτούρα, και τα οποία δεν μπορούν και δεν πρέπει να εφαρμοστούν σε άλλα πολιτιστικά πλαίσια επειδή πολύ απλά κάθε πολιτισμός κατασκευάζει το δικό του αξιακό και ηθικό σύστημα. Άρα δεν υπάρχει μία μόνο ηθική αλλά δεκάδες, εξίσου σωστές. Ίσως κάποτε μία τέτοια στάση να είχε αληθοφανή ερείσματα, αλλά πλέον πρόκειται για μία ρομαντική φαντασίωση. Διότι τα γεωγραφικά όρια των κοσμοθεωριών εδώ και καιρό έχουν γίνει διάφανα. Δεν απαιτείται διδακτορικό στη φιλοσοφία για να κατανοήσουμε το ότι η ανάπτυξη της τεχνολογίας (αν ζούσε ο Nikolai Berdyaev θα έτριβε τα χέρια του από ικανοποίηση) των μέσων επικοινωνίας, των μέσων μεταφοράς και φυσικά η παγκοσμιοποιημένη αγορά δεν επιτρέπουν πλέον στους πολιτισμούς να μείνουν απομονωμένοι, ο καθένας στη σφαίρα του, ώστε να μπορούμε να επικαλεστούμε “μία διαφορετική ηθική για τον καθένα”. Αργά ή γρήγορα οι κοσμοθεωρίες θα έρθουν σε επαφή μεταξύ τους και αναπόφευκτα θα πρέπει να επιλέξουμε την “καλύτερη”, την “πιο ανθρώπινη” κτλ. Αυτό σημαίνει όμως ότι αναγκαστικά θα πρέπει να καταφύγουμε στη δεύτερη τοποθέτηση που είδαμε πιο πάνω, αυτή του αντικειμενικού αξιακού και ηθικού κώδικα, διότι διαφορετικά δεν υπάρχουν ερείσματα για να μπορέσουμε να αξιολογήσουμε την “καλύτερη” από την “επιζήμια” κοσμοθεωρία. Η δομή της πραγματικότητας πλέον μας ωθεί από την πρώτη, στη δεύτερη τοποθέτηση.
Τελικά τι είναι αυτό που μας ενοχλεί με το ακραίο Ισλάμ; Το ότι εισβάλει στο δυτικό κόσμο και επιβάλλεται στις αξίες του ή το ότι στρέφεται ενάντια σε αντικειμενικές αξίες; Ή και τα δύο; Με άλλα λόγια, αν μπορούσαμε να περιορίσουμε κάθε μορφή του Ισλάμ γεωγραφικά, αυτό θα μας επέτρεπε να κοιμόμαστε ήσυχοι επειδή τα πράγματα είναι όπως θα έπρεπε να είναι, ή θα μας ενοχλούσε το ότι υπάρχουν σημεία στον κόσμο στα οποία κάτι αντικειμενικά κακό συμβαίνει; (χωρίς να υποστηρίζουμε σε καμία περίπτωση ότι ο δυτικός κόσμος είναι η ενσάρκωση του “καλού”) Κι αν ίσχυε το τελευταίο, τα κριτήρια βάσει του οποίου αξιολογώ κάτι ως “καλό” ή “κακό” θα τα εφάρμοζα στην κοινωνία μου ώστε να έχω μία αξιολόγηση αυτής; Η αντίληψη περί της αντικειμενικότητας της κρίσης περί “καλού” και “κακού” έχει την αρνητική της πλευρά, αυτή της κριτικής και της αξιολόγησης του εαυτού και της κοινωνίας μας, τη διαρκή εγρήγορση απέναντι σε έναν αντικειμενικά υπαρκτό ηθικό κώδικα, τον “φυσικό νόμο” του C.S.Lewis. Αυτό ήταν ανέκαθεν το έργο της Χριστιανικής εκκλησίας και όπως ξέρουμε δεν είναι ένα εύκολο έργο. Ορισμένες φορές μάλιστα στεκόμαστε με αμηχανία μπροστά στα φαινόμενα που εκτυλίσσονται μπροστά μας, χωρίς να είμαστε βέβαιοι για την αντίδραση που πρέπει να έχουμε. Συγκεκριμένα όσον αφορά το ακραίο Ισλάμ, όπως και πολλά άλλα φαινόμενα, η αντίδρασή μας πρέπει να περιλαμβάνει ταυτόχρονα (όπως μας δείχνει και ο ίδιος ο Ιησούς Χριστός) οργή και θλίψη για την κατάσταση του ανθρώπου (βλ. Μαρκ.3:5, Ιωάν.11:33-35), μαζί με πλήρη συναίσθηση του βάρους της αποστολής της εκκλησίας. Μπορούμε να συμφωνήσουμε με τον Nikolai Berdyaev, ο οποίος έγραψε: “Μία καινούρια Χριστιανική ευσέβεια πρέπει να αποκαλυφθεί στον κόσμο μας… Δεν μπορεί να έχει μία αφηρημένη μορφή, αποκομμένη από τον κόσμο και την πραγματικότητα: πρέπει να είναι ένας πνευματικός αγώνας, αγώνας για τον άνθρωπο και τον κόσμο… Ο νέος Χριστιανός δεν καταριέται τον κόσμο, ούτε καταδικάζει και αναθεματίζει τους δαιμονισμένους και τους ειδωλολάτρες. Συμμετέχει στα δεινά του κόσμου, φέρει στο σώμα του την τραγωδία του ανθρώπου.”(“The Fate of Man in the Modern World”) Αλλά ταυτόχρονα οφείλουμε να παραδεχτούμε και την αλήθεια πίσω από τα λόγια του Miroslav Volf: “Ποιοι είναι αυτοί που βιώνουν βία από το χέρι του Καβαλάρη; Είναι εκείνοι που μέθυσαν με το αίμα των αθώων (Αποκ.17:6), που πολεμούν ενάντια στον Αμνό και σ’ εκείνους που στόλισαν τους εαυτούς τους με δίκαιες πράξεις (Αποκ.19:19)… Η βία του Καβαλάρη είναι η δίκαιη κρίση ενάντια σε αυτό το σύστημα από εκείνον που αποκαλείται “Πιστός και Αληθινός” (Αποκ.19:11). Χωρίς αυτή την κρίση δεν μπορεί να υπάρξει κόσμος ειρήνης, αλήθειας, δικαιοσύνης…το κακό πρέπει να διαχωριστεί από το καλό και το σκοτάδι από το φως. Αυτά είναι τα αίτια της βίας, και πρέπει να απομακρυνθούν ώστε να εγκαινιαστεί ο κόσμος της ειρήνης. […] Ο άνθρωπος δεν είναι Θεός. Υπάρχει ένα καθήκον που πρέπει να τηρηθεί, πριν από αυτό που απαιτεί να μιμηθούμε το Θεό, κι αυτό είναι το καθήκον του να μην επιθυμούμε να γίνουμε Θεός, να αφήσουμε το Θεό να είναι Θεός και τους ανθρώπους να είναι άνθρωποι. Χωρίς ένα τέτοιο καθήκον που “διαφυλάσσει” τη θεϊκότητα του Θεού το καθήκον του να μιμηθούμε το Θεό θα ήταν “άδειο”, επειδή η ιδέα περί Θεού δεν θα ήταν τίποτε άλλο, παρά η αντανάκλαση της εικόνας του εαυτού μας”. (“Exclusion and Embrace”)

By | 2015-02-20T20:51:08+00:00 February 20th, 2015|ΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ|0 Comments

About the Author: