ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΓΝΩΣΤΙΚΙΣΜΟΣ

Πολλές φορές στην φιλοσοφική και θεολογική σκέψη υπήρξε μια προσπάθεια ταύτισης χριστιανισμού και γνωστικισμού. Οι υποστηρικτές αυτής της ταύτισης τόνισαν την ύπαρξη του «επέκεινα» και στις δύο θεολογίες. Πριν προχωρήσουμε όμως περαιτέρω θα πρέπει να εξετάσουμε τι είναι γνωστικισμός και τι χριστιανισμός.

Ο γνωστικισμός ήταν ένα θρησκευτικό και φιλοσοφικό κίνημα που είχε τις ρίζες του στην ανατολή και τον νεοπλατωνισμό. Κατά τον γνωστικισμό υπάρχουν δύο θεοί, ένας «ανώτερος» καλός (Πατέρας) και ένας «κατώτερος» κακός (Δημιουργός, Γιαχβε, Ιαντλάμπαωθ). Το βασίλειο του ανώτερου θεού βρίσκεται «έξω από τον κόσμο». Αντίθετα το βασίλειο του κατώτερου θεού είναι ο κόσμος που ζούμε, με άλλα λόγια ο υλικός κόσμος. Παρατηρούμε ότι είναι εμφανείς οι μανιχαϊστικές επιρροές. Κείμενα όπως η «Αιωνολογία» του Βαλεντίνου ή η «Πίστης Σοφία» δίνουν μια πολύπλοκη εικόνα του «Ουράνιου Βασιλείου» με ανώτερους και κατώτερους θεούς και αγγέλους. Σημαντικό ρόλο στο συγκεκριμένο δόγμα είναι έννοιες όπως η έννοια της «Σοφίας» – που αντιπροσωπεύει την συνείδηση που κατέρχεται στην ύλη με σκοπό να επιστρέψει στον Ουρανό κάποια στιγμή – και βέβαια η έννοια της «Γνώσης» – αντίστοιχης της πλατωνικής «ενθύμησης». Η γνωστική ηθική ήταν των άκρων, είτε πρέσβευε μια ακραία ασκητική συμπεριφορά, είτε μια ακραία αμοραλιστική συμπεριφορά μιας και στις δύο περιπτώσεις το πνεύμα «απελευθερωνόταν» μαγικώς από το σώμα δηλαδή την ύλη. Επίσης να τονίσουμε ότι οι γνωστικοί διακρίνουν τους ανθρώπους – όπως ο Πλάτωνας – σε «πνευματικούς» (όσοι επιστρέψουν στο πνευματικό βασίλειο, τους λυτρωμένους από την ύλη), «ψυχικούς» (εν μέρει δεμένους με την ύλη) και «υλικούς» (δεμένους με την ύλη). Κύριοι εκπρόσωποι του ήταν οι βαλεντινιανοί, οι καϊνίτες, οι οφίτες, οι σηθιανοί, οι παυλικιανοί, οι βογόμιλοι και οι καθαροί. Σαφώς πρέπει να αναφέρουμε ότι στο πέρας των αιώνων όλες αυτές οι ομάδες μικρές ή μεγάλες διώχτηκαν τόσο από την καθολική όσο και από την ορθόδοξη εκκλησία όχι τόσο της όποιας παραβατικής συμπεριφοράς τους όσο λόγω της αντίδρασης τους στους οργανωμένους φορείς της εξουσίας της εποχής (βασιλείς, φεουδάρχες, ιερείς) . Σε γενικές γραμμές ο γνωστικισμός είναι ιδεαλιστικός (στόχος μόνο το ουράνιο βασίλειο), δυιστικός (πνεύμα – ύλη), ελιτιστικός (μόνο λίγοι εκλεκτοί – το «Πλήρωμα» – θα σωθούν) και μυστικιστικός – αποκρυφιστικός (υπάρχουν «φόρμουλες – θέωσης» κρυφές για τους μη μυημένους).

Όντως ο γνωστικισμός «φαίνεται» χριστιανικός, έχουμε την αφήγηση της σωτηρίας και βέβαια την «εκλογή» όσων σωθούν. Είναι όμως έτσι; Σε τι αναφέρεται το χριστιανικό δόγμα; Κατ’ αρχήν να τονίσουμε ότι ο χριστιανισμός, όχι η γνωστική του απόδοση, αναφέρεται σ’ έναν θεό με τρία πρόσωπα (Πατήρ-Υιός-Άγιο Πνεύμα) όχι σε «ανώτερους» και «κατώτερους θεούς». Άρα τόσο το πνεύμα όσο και η ύλη είναι δημιούργημα ενός θεού. Επιπροσθέτως η «Πτώση» δεν είναι το καπρίτσιο ενός έκπτωτου θεού αλλά αποτέλεσμα της αμαρτίας του ίδιου του ανθρώπου που επιθύμησε να αποκοπεί από το θεό. Αντίστοιχα το παράδειγμα του Χριστού δεν είναι μια μαγική μέθοδος μέσω της οποίας φτάνουμε σε ανώτερα επίπεδα ύπαρξης όπως υπονοείται στο γνωστικό μοντέλο. Αντίθετα μέσω του ίδιου του Χριστού και όχι μέσω της όποιας δικιά μας συμπεριφοράς μπορούμε πλέον και εμείς να ελπίζουμε στην επιστροφή μας στην κοινωνία με τον θεό. Παρατηρούμε ότι στον χριστιανισμό δεν υπάρχει καμία μαγική διαδικασία ή κανένας μαγικός τρόπος σκέψης για να εκβιαστεί η θεότητα να λειτουργήσει υπέρ μας. Από την άλλη πλευρά, στο γνωστικισμό πρέπει να επισημάνουμε πως δεν υπάρχει καμία πίστη στο θεό ή εμπιστοσύνη στο σχέδιο του. Αυτό διαφαίνεται από το γεγονός ότι η ίδια η ανθρώπινη ζωή με τα προβλήματα και τις κακουχίες της δεν φέρει την ελπίδα της όποιας σωτηρίας μιας και αποτελεί αποτέλεσμα της δράσης ενός κακού θεού και της αδράνειας ενός καλού θεού. Με λίγα λόγια ο καλός θεός είναι είτε υπερβολικά αδύναμος σε σχέση με τον «δίδυμο» κατώτερο κακό θεό, είτε αδιάφορος για τον ανθρώπινο πόνο. Συνεπώς λείπει και το στοιχείο της Χάρης που παρεμβαίνει στην ζωή του ανθρώπου. Βλέπουμε ότι οι διαφορές είναι μάλλον περισσότερες από τις όποιες φαινομενικές ομοιότητες.

Αυτό το μικρό κείμενο δεν έχει στόχο να ψέξει όσους ασπάζονται το γνωστικό δόγμα μάλλον να επισημάνει τις διαφορές μεταξύ των δύο θεολογικών ρευμάτων.

 

Βρασίδας Πολυμενάκος
Δικηγόρος

By | 2016-07-23T09:37:23+00:00 July 23rd, 2016|ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ|0 Comments

About the Author:

Giorgos studied Biology at the University of Patras, Greece and did his Master's in Philosophy of Science at the University of Athens. He works at the pharmaceutical sector while doing his PhD in Philosophy. Giorgos is the coordinator for "Imago Dei", a place where Christians and non-Christians meet to exchange opinions about their worldview and overall perception of reality.