ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ & ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ

1.Η χριστιανική προσέγγιση της ιστορίας και της κοινωνίας

Η ανθρώπινη ιστορία είναι χαραγμένη από την συνεχή πάλη για μια καλύτερη κοινωνία, για έναν δικαιότερο και πιο ανθρώπινο κόσμο. Μια συνεχόμενη πορεία από συστήματα διακυβέρνησης που διαδέχονται το ένα το άλλο άλλοτε με ειρηνικό τρόπο και άλλοτε με βίαιο διαμορφώνει την καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων χωρίς πολλές φορές οι ίδιοι όχι μόνο να μην συμμετέχουν άμεσα σ’ αυτές τις αλλαγές αλλά και χωρίς να τις γνωρίζουν. Η μια ελίτ διαδέχεται την άλλη όπως είχε ειπωθεί. Κάθε επόμενο μοντέλο διακυβέρνησης βελτίωνε με τον τρόπο του σε κάποια σημεία τις ζωές των ανθρώπων, για παράδειγμα το πέρασμα στην δημοκρατία έδωσε την δυνατότητα στον περισσότερο κόσμο να συμμετάσχει στις αποφάσεις που παίρνονται σε μια χώρα. Πάντα κάτι όμως έλειπε η αδυναμία εφαρμογής στην πράξη ενός δικαιότερου ή καλύτερου συστήματος διακυβέρνησης. Το γεγονός αυτό ήταν και παραμένει η ουσιαστική πραγματικότητα κάθε ιστορικής περιόδου. Οι άνθρωποι ποτέ δεν υπακούαν στους κανόνες που πολλές φορές και οι ίδιοι προσπαθούσαν να επιβάλουν στους άλλους.

Η χριστιανική διδασκαλία αποτέλεσε οδηγό τρόπου ζωής, πηγή προβληματισμού αλλά και έναυσμα για πολλά ιδεολογικά και κοινωνικά κινήματα. Η κριτική πάνω στον επιδεικτικό και υπερβολικό πλούτο των ανώτερων τάξεων των ευγενών και των μεγαλοαστικών στρωμάτων και η ανάδειξη της φτώχειας και της εξαθλίωσης στις μεγαλουπόλεις της Δύσης έχουν τις ρίζες τους στον χριστιανισμό μιας και η προηγούμενες παγανιστικές θρησκείες αδιαφορούσαν για την κοινωνική πραγματικότητα θέτοντας μόνο ζητήματα υπακοής είτε στους νόμους της πόλης-κράτους είτε στους κανόνες της φυλής είτε στις επιταγές του αυτοκράτορα. Ο χριστιανισμός μετά την ανακάλυψη της γραφής που χώρισε χρονικά την ύπαρξη του ανθρώπου στον πλανήτη σε προϊστορία και ιστορία, «έκοψε» την ιστορία σε δύο μέρη προ και μετά Χριστού επαναπροσδιορίζοντας την θέση του ανθρώπου στην ίδια την ιστορία. Ο άνθρωπος δεν ήταν πλέον ένα απλό ζώο με ψυχή ή ένας θεός χωρίς υπερφυσικές δυνάμεις και αθανασία αντίθετα ήταν μια ψυχοσωματική οντότητα, το δημιούργημα ενός ελεήμονος θεού ο οποίος έχει ένα σχέδιο το οποίο γίνεται πραγματικότητα. Την θέσης της μοίρας πήρε η θεία πρόνοια και η χάρης, την θέση των πολλών και εγωιστών θεών πήρε ο ένας δίκαιος και ελεήμων θεός. Αυτή η πνευματική αλλαγή αποτέλεσε μια ουσιαστική επανάσταση στο ίδιο το ανθρώπινο πνεύμα γεγονός που εξωτερικεύτηκε στην ιστορία του.

Ακόμη και η μετέπειτα αντιχριστιανική εμμονή των μετέπειτα χρόνων της νεότερης εποχής δεν ήταν παντελώς ξένη προς την χριστιανική σκέψη. Η αρνητική κριτική στο χριστιανισμό  ήταν στην ουσία κριτική απέναντι στην υποκρισία του κλήρου. Δηλαδή ήταν μια κριτική από χριστιανική σκοπιά. Ο άνθρωπος πάντα αναζητούσε είτε συνειδητά είτε ασυνείδητα εκείνη την ευδαιμονική κατάσταση που υπήρξε πριν την πτώση του. Η έλλειψη της ουσιαστικής σχέσης με τον Δημιουργό οδήγησε στην κατασκευή «υποκατάστατων» σχέσεων με τα δημιουργήματα πνευματικά και υλικά. Ιδεολογίες, πολιτικά κόμματα, ισχυρές προσωπικότητες αποτέλεσαν το αντικείμενο «λατρείας» πολλών ανθρώπων. Παρ’ όλα αυτά το στοιχείο της ελπίδας και της προσμονής για ένα καλύτερο μέλλον, μια καλύτερη ζωή, έναν καλύτερο κόσμο-χωρίς δηλαδή την ύπαρξη του κακού-που είναι εγγενές στοιχείο της χριστιανικής σκέψης δεν έσβησε αλλά μεταλαμπαδεύτηκε σε όλα τα ιδεολογικά ρεύματα που επηρέασαν και επηρεάζουν ακόμη τον κόσμο.

Δύο πού σημαντικά κείμενα στην βίβλο στα οποία εξετάζεται η κοινωνική φύση του ανθρώπου είναι η επι όρους ομιλία και η Α προς κορινθίους. Και στα δύο αποσπάσματα στην ουσία τονίζεται η σχέση του ανθρώπου με τον συνάνθρωπό του αλλά και τον εαυτό του. Στην επι όρους ομιλία στο Κατά Ματθαίο 5 ο Ιησούς αποκαλύπτει μια πιο «πολιτικοποιημένη» εικόνα της διδασκαλίας του. Οι μακαρισμοί υπερ των φτωχών, των πράων, των ειρηνοποιών και των δικαίων τονίζουν τον ρόλο που πρέπει να έχει ένας χριστιανός μέσα στην κοινωνία. Το στοιχείο του ηθικού και τελείου βίου που εντοπίζουμε στο βιβλικό έργο το οποίο πρέπει να ακολουθεί ο χριστιανός δίνει μια πλήρη εικόνα των κανόνων που θέτει ο Χριστός μέσα στην κοινωνία. Σαφώς δεν υπάρχει κάποια ανταμοιβή υλική και απτή πέρα από την Βασιλεία των Ουρανών όπως πχ θα βλέπαμε σ’ ένα σύγχρονο πολιτικό κείμενο που στηρίζεται στην υπόσχεση οικονομικών απολαβών. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι για πρώτη φορά στην ιστορία δίνεται προτεραιότητα σ’ εκείνους τους «ηττημένους» από την ζωή είτε λόγω των συνθηκών είτε λόγω της επιθυμίας τους να μην συμβιβαστούν με την κοινωνική πραγματικότητα που τους περιβάλει. Για πρώτη φορά οι επαίτες, οι ασθενείς, οι ρακένδυτοί και οι αδύναμοι μπαίνουν στο κέντρο της ιστορίας. Για να καταλάβουμε την κοινωνική τομή της χριστιανικής διδασκαλίας ας λάβουμε υπόψιν μας ότι οι προηγούμενες παγανιστικές θρησκείες εξυψώνανε μόνο τα άτομα που είχαν κάποια σημαίνουσα θέση στις τότε κοινωνίες (βασιλιάδες, πολεμιστές, αξιωματούχοι, ιερείς κλπ). Η επαναστατικότητα αυτού του αποσπάσματος διαφαίνεται και σε συνδυασμό με το μετέπειτα απόσπασμα στο οποίο ο Χριστός προτρέπει να αγαπάμε τους εχθρούς μας. Αυτή η επαναστατικότητα διαφέρει από την μηδενιστική και αυτοκαταστροφική προσέγγιση πολλών ιδεολογικών και πολιτικών κινημάτων.

Το δεύτερο σημαντικό απόσπασμα είναι η Α προς κορινθίους επιστολή. Στην Α Προς Κορινθίους Επιστολή ο Απόστολος Παύλος, σ’ αυτό το κείμενο ύμνο προς την αγάπη, τονίζει την σημασία της αγάπης ως το πιο σημαντικό κομμάτι στην ζωή του χριστιανού ακόμη και από τα χαρίσματα που λαμβάνουμε από το Θεό. Η αγάπη κοινώς αποτελεί προϋπόθεση όλων των άλλων πνευματικών δώρων. Η αγάπη λοιπόν σαν συναίσθημα που απαιτεί την ύπαρξη του άλλου του συνανθρώπου μας-και του Θεού-ταυτίζεται στην ουσία με την έννοια της κοινωνίας των ανθρώπων. Ο άνθρωπος ολοκληρώνεται μέσα από τις σχέσεις του με τους συνανθρώπους τους, μέσα από την προσφορά του στους άλλους. Κοινώς ότι και αν κατέχει ο άνθρωπος σε ηθικό και πνευματικό επίπεδο (εννοείται και σε υλικό) δεν έχει καμία αξία εάν δεν υπάρχει και η αγάπη. Σαφώς το απόσπασμα αυτό αναδεικνύει τον κίνδυνο του φαρισαϊσμού που ενέχει η πεποίθηση ότι η τέλεση ορθών πράξεων σε απαλλάσσει από όποια άλλη υποχρέωση προς τους συνανθρώπους σου  αλλά και τον κίνδυνο της εκμετάλλευσης της πνευματικής αυθεντίας που μπορεί να προσφέρει το θαύμα. Βλέπουμε πόσο η διατύπωση του αποσπάσματος αυτού αναδεικνύει και ζητήματα ειδωλολατρικής αντίληψης του τότε κόσμου. Για παράδειγμα η πίστη ότι μια συγκεκριμένη πράξη ή μια συγκεκριμένη «μαγική» ιδιότητα με καθιστά ανώτερο έχει τις ρίζες του σε παγανιστικές αντιλήψεις.

Διαπιστώνουμε μέσα από τα δύο αυτά βιβλικά αποσπάσματα ότι ο χριστιανισμός πέρα από το πνευματικό του περιεχόμενο έχει και κοινωνική πλευρά που τον καθιστά κάτι παραπάνω από ένα πνευματικό μονοπάτι όπως ο βουδισμός ή μια θρησκεία με συγκεκριμένη πολιτική οργάνωση όπως ο μωαμεθανισμός.

Δύο χαρακτηριστικά έργα της χριστιανικής γραμματείας που επηρέασαν την πολιτική σκέψη ήταν ο Η Πολιτεία του Θεού του Αυγουστίνου και Η Ουτοπία του Τόμας Μουρ. Το έργο του Αυγουστίνου ουσιαστικά έδωσε την απάντηση στις επικρίσεις των ειδωλολατρών σε φιλοσοφικό και πολιτικό επίπεδο για την κρίση που οδήγησε ο χριστιανισμός την Ρώμη. Πέρα όμως από ένα ρητορικό κείμενο ο Αυγουστίνος στοχεύει στην ανάδειξη μιας χριστιανικής πολιτικής κοσμοθέασης. Ο Αυγουστίνος μιλάει για την ύπαρξη δύο πολιτειών της Πολιτείας του Θεού(Civitas Dei) και της Πολιτείας του Διαβόλου(CivitasDiaboli). Οι χριστιανοί είναι πολίτες της Πολιτείας του Θεού και η πλειονότητα του κόσμου ανήκει στην Πολιτεία του Διαβόλου. Οι πρώτοι είναι προορισμένοι για τον Παράδεισο και οι δεύτεροι για τον θάνατο. Η Πολιτεία του Θεού είναι η Ουράνια Ιερουσαλήμ και δεν έχει καμία σχέση με τα επίγεια. Αν και φαίνεται πολύ «αυστηρή» αυτή η τοποθέτηση στηρίζεται στην ουσία στο βιβλικό κείμενο. Επίσης το κείμενο του Αυγουστίνου απετέλεσε την πρώτη ολοκληρωμένη κριτική της πολιτικής πραγματικότητας. Στην σκέψη του Αυγουστίνου εμφανίζεται η «γραμμική» προσέγγιση της ιστορίας, όπως και στην βίβλο ο κόσμος έχει ένα τέλος, ένα σκοπό δεν είναι μια αέναη επανάληψη γεγονότων όπως βλέπουμε στην προχριστιανική και παγανιστική σκέψη. Ο Θεός θα κρίνει τον κόσμο και επέλθει η αποκατάστασή των Πάντων.

Ένα άλλο σημαντικό κείμενο της χριστιανικής γραμματείας είναι Η Ουτοπία του Τόμας Μουρ. Η Ουτοπία του Τόμας Μουρ στην ουσία δεν έχει καμία σχέση με τον χριστιανισμό παρ’ όλα αυτά αποτελεί ένα σημαντικό κείμενο που προχωράει στην διατύπωση μιας ιδανικής πολιτείας που διαμόρφωσε την ουμανιστική παράδοση και επηρέασε σίγουρα τις ουτοπιστικές ιδεολογίες του σύγχρονου κόσμου. Η Ουτοπία είναι μια κοινωνία ισότητας(πχ ισότητα στην μόρφωση ανδρών και γυναικών, κοινοκτημοσύνης, θρησκευτικής ανοχής (όχι για τους άθεους), χωρίς χρήμα και δικηγόρους. Η εικόνα αυτή μας θυμίζει έντονα τις ιδανικές κοινωνίες των σοσιαλιστικών μοντέλων.

2.Μαρξισμός και κοινωνία

Ο Καρλ Μαρξ γεννήθηκε στην πόλη Τρίερ της Πρωσίας στις 5 Μαΐου του 1818 και πέθανε στο Λονδίνο στις 14 Μαρτίου του 1883. Ο πατέρας του ήταν δικηγόρος και η οικογένειά του θα μπορούσαμε να πούμε ότι άνηκε στην μεσοαστική τάξη. Αν και οι δύο του γονείς ανήκαν σε ραβινικές οικογένειες ο πατέρας του για επαγγελματικούς λόγους είχε ασπαστεί τον λουθηρανισμό. Το 1841 ο Μαρξ έλαβε το διδακτορικό του στην φιλοσοφία από το πανεπιστήμιο του Βερολίνου που ήταν βαθιά επηρεασμένο από την φιλοσοφία του Χέγκελ και τους νέους χεγκελιανούς. Οι νέοι χεγκελιανοί πίστευαν ότι ο σκοπός της ανθρώπινης ιστορίας ήταν η άρνηση κάθε περιορισμού της ελευθέριας και της ορθολογικής σκέψης.Ο Μαρξ άνηκε στους νεότερους νέους χεγκελιανούς. Υπήρχαν και οι παλιοί χεγκελιανοί  οι οποίοι υποστήριζαν περισσότερο συντηρητικές θέσεις πάνω στην οργάνωση της κοινωνίας αλλά και σε θρησκευτικά ζητήματα. Δεν είναι τυχαίο ότι οι νέοι χεγκελιανοί ταυτίστηκαν με την αριστερή πολιτική σκέψη και οι παλιοί χεγκελιανοί.

Ποιος ήταν όμως ο Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ και γιατί επηρέασε τόσο τον Μαρξ; Ο Χέγκελ  γεννήθηκε στις 27 Αυγούστου του 1770 στην Στουτγάρδη  και πέθανε το 14 Νοεμβρίου 1831 στο Βερολίνο. Το έργο του επηρέασε την δυτική φιλοσοφία και διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό αυτό που αποκαλούμε σύγχρονο δυτικό πολιτισμό. Ο Χέγκελ ήταν διαλεκτικός ιδεαλιστής. Κατά τον Χέγκελ η ανθρώπινη ιστορία είναι μια πορεία ενσάρκωσης ενός απόλυτου παγκόσμιου πνεύματος. Ειδικότερα το χεγκελιανό σχήμα της θέσης-αντίθεσης- σύνθεσης στο πλαίσιο της χεγκελιανής φιλοσοφίας αποτελεί βασικό στοιχείο της αλλαγής στην ανθρώπινη ιστορία προς περισσότερη και ουσιαστικότερη ελευθερία. Για τον Χέγκελ ο κόσμος εξελίσσεται ανεξάρτητα από τον άνθρωπο και την δράση του. Οι άνθρωποι προχωρούν προς την απόκτηση όλο και περισσότερης συνείδησης του κόσμου όπως θα μπορούσε να είναι. Η όποια επαναστατική αλλαγή είναι περιττή εφόσον ο κόσμος ακολουθεί ήδη την «επιθυμητή» πορεία. Ο Χέγκελ αντιμετωπίζει το κράτος και τα κοινωνικά γεγονότα περισσότερα σαν «ιδέες» παρά σαν υλικές οντότητες. Το έργο του Χέγκελ ήταν παρά τις ιδιομορφίες του και το ακατάληπτο βάθος των συμπερασμάτων του καθαρά χριστιανικό.

Ο Μαρξ αν και επηρεάστηκε από τον Χέγκελ αντέστρεψε αν μπορούμε να το πούμε αυτό την φιλοσοφία του δημιουργώντας αυτό που πολλοί έχουμε ακούσει αλλά κανείς δεν κατανοεί πλήρως τι σημαίνει: τον διαλεκτικό υλισμό. Για τον Μαρξ η ανθρώπινη ιστορία έχει μια πορεία προς τα εμπρός. Η σύγκρουση αντίθετων κοινωνικών δυνάμεων, η εξέλιξη της τεχνολογίας και  στην ουσία οι υλικές συνθήκες διαμορφώνουν την κοινωνική πραγματικότητα. Η κριτική στον καπιταλισμό που έκανε ο Μαρξ αναδείκνυε τα κοινωνικά προβλήματα της βιομηχανικής περιόδου όπως ήταν η φτώχεια και η εξαθλίωση μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού των μεγαλουπόλεων της αναπτυγμένης δύσης. Ο Μαρξ υποστήριζε στο έργο του με τον Φρίντριχ  Έγκελς  το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο» την ύπαρξη στην ουσία δύο τάξεων της αστικής και της εργατικής. Από την σύγκρουση ή «πάλη» αυτών των τάξεων θα επικρατούσε η εργατική τάξη που θα αναλάμβανε την εξουσία του κράτους επιβάλλοντας μια μορφή δικτατορίας, την δικτατορία του προλεταριάτου. Η δικτατορία αυτήν δεν θα ήταν μόνιμη αλλά προσωρινή, αυτό είναι το λεγόμενο «σοσιαλιστικό στάδιο». Το επόμενο στάδιο είναι το κομμουνιστικό. Στο στάδιο αυτό δεν υπάρχει κράτος και οι παραγωγικές δυνάμεις του ανθρώπου έχουν απελευθερωθεί από την καταπίεση.

Πολλοί θα υποστήριζαν ότι στο έργο του Μαρξ δεν υπάρχει τίποτα το χριστιανικό, εν μέρει όμως έχουν δίκιο. Κατ’ αρχήν ο μαρξισμός σε μεγάλο βαθμό στηρίχθηκε σ’ έναν χριστιανό φιλόσοφο τον  Χέγκελ. Ειδικότερα η γραμμική αντίληψη της ιστορίας, η εξέλιξη των ανθρωπίνων κοινωνιών, η ανάγκη προστασίας των αναξιοπαθούντων, η έννοια της κοινότητας ως τόπου ανάπτυξης του ατόμου και όχι απλά ως αρένα ανταγωνισμού θυμίζουν έντονα όχι μόνο τον Χέγκελ αλλά και την χριστιανική διδασκαλία. Η κριτική του στην Μαρξ στην αστική τάξη θυμίζει την κριτική του Λούθηρου στην καθολική εκκλησία. Ο ίδιος ο Νίτσε ο οποίος ήταν πολέμιος τόσο της χεγγελιανής φιλοσοφίας όσο και του χριστιανισμού  απεχθανόταν τον μαρξισμό.

Η ανθρώπινη ιστορία επαναλαμβάνεται σαν παρωδία όπως είχε διαπιστώσει ο ίδιος ο Μαρξ. Όπως συνέβη και στην γαλλική επανάσταση, η ρωσική ακολούθησε τον ίδιο βίαιο δρόμο. Η δικτατορία του προλεταριάτου ήταν δικτατορία αλλά όχι του προλεταριάτου. Από τον Λένιν και αργότερα τον Στάλιν μέχρι την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ είχαμε μια συνεχή πορεία βίαιης εναλλαγής των ατόμων που συγκέντρωναν την εξουσία στα χέρια τους. Μιμητές σ΄ άλλες χώρες όπως στην περίπτωση του Μαο ακολούθησαν βιαιότερο δρόμο. Δυστυχώς αναίμακτη επανάσταση δεν υπήρξε στην ιστορία. Δυστυχώς ο Μαρξ όπως πολλοί οικονομολόγοι και κοινωνικοί επιστήμονες πίστεψε ότι η θεωρία του ήταν απρόσβλητη στην ανθρώπινη αυθαιρεσία. Βέβαια η ανάπτυξη ενός μοντέλου κοινωνικού κράτους στην δύση οφείλεται εν μέρει όχι μόνο στην αύξηση των οικονομικών δυνατοτήτων αλλά και στην δράση συνδικάτων και οργανώσεων που είχαν επηρεαστεί από την μαρξική ιδεολογία.

3.Σχέση χριστιανισμού και μαρξισμού: ομοιότητες και διαφορές

Ομοιότητες και διαφορές μεταξύ των δύο ρευμάτων σκέψης υπάρχουν. Τόσο ο μαρξισμός όσο και ο χριστιανισμός απορρίπτουν την ατομικιστική προσέγγιση της ανθρώπινης ύπαρξης. Η ιστορία και στις δύο περιπτώσεις έχει τέλος-σκοπό. Το υποκείμενο ανήκει σε μια κοινότητα. Πέρα όμως από τα προαναφερθέντα υπάρχουν και αρκετές διαφορές. Κατ’ αρχήν ο χριστιανισμός δεν είναι υλιστικός (ή ιδεαλιστικός) δεν παίρνει θέση υπερ της μιας ή της άλλης πλευράς της ύπαρξης, ο μαρξισμός από της άλλη είναι «μεταφυσικά» υλιστικός. Ο Μαρξ είναι υλιστής και μάλιστα ως οικονομολόγος θεωρεί ότι η οικονομία διαμορφώνει τα πάντα αδιαφορώντας για πολιτισμικά χαρακτηριστικά ή ηθικές αξίες σε μια περιοχή μια συγκεκριμένη περίοδο θεωρώντας ότι και αυτά καθορίζονται από την οικονομία. Επίσης ο Μαρξ πιστεύει ότι ο άνθρωπος μόνος του έχει την δυνατότητα να διαμορφώσει πλήρως τον κόσμο του και να φτιάξει μια καλύτερη κοινωνία γεγονός που δεν ισχύει κατά τον χριστιανισμό δεδομένων όχι τόσο των εξωτερικών δυσκολιών όσο της ίδιας της εσωτερικής ροπής του ανθρώπου προς το κακό. Δυστυχώς ή ίδια η ανθρώπινη ιστορία διαψεύδει τον Μαρξ.

Βρασίδας Πολυμενάκος

Δικηγόρος

 

By | 2018-05-14T11:41:27+00:00 May 14th, 2018|ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ|0 Comments

About the Author:

Giorgos studied Biology at the University of Patras, Greece and did his Master's in Philosophy of Science at the University of Athens. He works at the pharmaceutical sector while doing his PhD in Philosophy. Giorgos is the coordinator for "Imago Dei", a place where Christians and non-Christians meet to exchange opinions about their worldview and overall perception of reality.