POKEMON…GO? (Pt.I)

Ήρθε απ’ ό,τι φαίνεται ο καιρός να μιλήσουμε για γεωγραφικά τέρατα. Να γεμίσει ξανά η ύπαιθρος, η πόλη και ο γενικότερος χώρος από τις μεταφυσικές οντότητες τις οποίες κάποτε εξοστρακίσαμε από τον κατανοούμενο μονάχα ορθολογικά κόσμο, θεωρώντας τις δημιουργήματα της δεισιδαιμονίας του ανθρώπου. Οι νοσταλγικές φράσεις στο οπισθόφυλλο του έργου “Παραδόσεις” του Νικολάου Πολίτη (Εκδόσεις Γράμματα) φαίνεται πως επιτέλους εκπληρώνονται:

Κάποτε όλοι γνώριζαν ότι ο κόσμος δεν είναι καθόλου απλός. Με ναυλωμένο αμάξι κατάφταναν οι αρρώστιες για να ξεκληρίσουν ολόκληρες συνοικίες, οι άγιοι των εκκλησιών έχαναν με το παραμικρό την ψυχραιμία τους, νεράιδες κυκλοφορούσαν στις γειτονιές και τέρατα στους έρημους βάλτους., οι απελπισμένοι και οι αχάριστοι μαρμάρωναν, και ο καθένας ήξερε πώς να ξορκίσει τα στοιχειά των θησαυρών, τους καλικαντζάρους και τους βρικόλακες. Κάποτε, αυτός ο τόπος μπορούσε να ονειρεύεται.

Πράγματι, εκ πρώτης όψεως η νοσταλγία αυτή δείχνει να βρίσκει την τελείωσή της στην εποχή μας. Το νέο βιντεοπαιχνίδι Pokemon-Go, το οποίο πρόσφατα κυκλοφόρησε και στην Ελλάδα, επαναφέρει επί της ουσίας τον κόσμο των νεραϊδών στις γειτονιές, των ψυχών στις εκκλησίες και των τεράτων στους βάλτους. Φυσικά, κατορθώνει αυτή την αναζωπύρωση όχι με μεταφυσική δύναμη, και επομένως δίχως τα δημιουργήματά της να είναι όντως μεταφυσικά με την μαγική ή θρησκευτική έννοια του όρου. Ο αναγνώστης λοιπόν, αν από τα παραπάνω θορυβήθηκε περί νέου κινήματος υπερβατισμού, δεν χρειάζεται να ανησυχεί. Τα τέρατα και οι νεράιδες στην προκειμένη περίπτωση είναι παντελώς ψηφιακά, ποιήματα της ραγδαίας τεχνολογικής προόδου του ανθρώπου.

Θα έπρεπε όμως θεωρώ να θορυβείται για κάτι πολιτισμικό και επομένως βαθύτερο.

Οφείλω μια σύντομη περιγραφή των χαρακτηριστικών του παιχνιδιού. Η θεματική του, όπως μαρτυράται και από τον τίτλο, είναι το ιδιαίτερα γνωστό franchise “Pokemon” (πρόκειται για μια σύμπτυξη των λέξεων pocket και monster), με το οποίο οι νέοι των δεκαετιών του ’90 και ’00 γνωρίστηκαν μέσω διαφόρων μέσων όπως κινουμένων σχεδίων, βιντεοπαιχνιδιών (κατά κύριο λόγο στην κονσόλα GameBoy) και συλλεκτικών καρτών. Ο κόσμος των Pokemon είναι ένας κόσμος ο οποίος κατακλύζεται όχι από το δικό μας ζωικό βασίλειο, αλλά από ένα άλλο, αυτό των τεράτων Pokemon, τα οποία καλείται ο εκάστοτε “εκπαιδευτής” να πιάσει και να συλλέξει προσπαθώντας εν τέλει να έχει στην κατοχή του τουλάχιστον ένα από το κάθε είδος.

Το Pokemon-Go, πιο συγκεκριμένα, αποτελεί μια εφαρμογή την οποία μπορεί να κατεβάσει ο καθένας σε μια απλή συσκευή smartphone. Μέσω GPS το παιχνίδι συνδέεται με πραγματικούς χάρτες και ο εκπαιδευτής μπορεί να αρχίσει ένα κυνηγητό τεράτων pokemon εντός της πραγματικής γεωγραφίας του κόσμου. Βγαίνοντας έξω στον δρόμο, ο χρήστης ειδοποιείται για τυχόν pokemon που βρίσκονται στην περιοχή. Κάποια από αυτά μπορούν να βρεθούν μόνο σε εκκλησίες, άλλα σε πιο πολυπληθή μέρη και άλλα σε πιο κλειστούς ή ακόμα και υπόγειους χώρους, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά τους. Για τα δε πιο σπάνια pokemon πιθανότατα να χρειαστεί να καταφύγει σε πιο απομακρυσμένες περιοχές.

Φυσικά όλα αυτά τα πλάσματα βρίσκονται εκεί μόνο ψηφιακά, στα ηλεκτρονικά δεδομένα του παιχνιδιού. Από την άλλη όμως είναι ταυτόχρονα και εντός του πραγματικού κόσμου, καθώς σε αντίθεση με παλαιότερα παιχνίδια Pokemon, τα οποία διαδραματίζονταν σε φανταστικούς κόσμους (Kanto, Johto κ.ά.), αυτό διαδραματίζεται στον δικό μας, στη δική μας γεωγραφία και στους δικούς μας χάρτες. Μπορεί στο διπλανό πάρκο, πίσω από το δέντρο να παραμονεύει κάποιο pokemon. Κάποια άλλα κολυμπούν αυτή τη στιγμή στην κοντινότερη παραλία. Εδώ είναι που πρέπει να ξεκινήσουμε την κριτική μας.

Ας επανέλθουμε για λίγο στο έργο του Νικολάου Πολίτη. Πράγματι, ο κόσμος που περιγράφεται σε αυτό, είναι ένας κόσμος δεισιδαιμονιών, ευφάνταστων και τρομακτικών υπάρξεων και καταστάσεων που παρουσιάζουν έναν χώρο πολύ διαφορετικό από τον “απαλλαγμένο” από το υπερπέραν σύγχρονο κόσμο. Η σημερινή εποχή αποτελεί προϊόν ενός διαφωτισμού, ο οποίος στο όνομα του ορθού λόγου επέλεξε να καταστρέψει εξ ολοκλήρου τέτοιες μεταφυσικές πεποιθήσεις. Να απομαγικοποιήσει το χώρο και τον κόσμο. Το μεγάλο κενό που δημιουργήθηκε από αυτή την άμετρη και ισοπεδωτική απόρριψη του έξω, έπρεπε γρήγορα με κάποιον τρόπο να καλυφθεί. Έτσι, καταλαβαίνουμε γιατί επινοήθηκαν αφηρημένες έννοιες όπως “για τον Σαντ […] ο πόθος, για τον Νίτσε η δύναμη, για τον Αρτώ η υλικότητα της σκέψης, για τον Μπατάιγ η παράβαση: η καθαρή εμπειρία του έξω – και η πλέον απογυμνωμένη” [Φουκώ “Ο στοχασμός του έξω”]. Το μεγαλύτερο όμως γέμισμα του κενού αυτού αποτέλεσε ο ίδιος ο ορθολογισμός. Γεμίζοντας όμως το κενό της μεταφυσικής μεταφέρθηκε και ο ίδιος στα πεδία του μεταφυσικού.

Το κορυφαίο έργο των Μαξ Χορκχάιμερ και Τέοντορ Αντόρνο “Διαλεκτική του Διαφωτισμού”, πραγματεύεται μεταξύ άλλων αυτήν ακριβώς την σκέψη. Πως ο διαφωτισμός, διαλύοντας βίαια τον κόσμο του ανιμισμού απομαγικοποιώντας έτσι το σύμπαν, ανάχθηκε ουσιαστικά ο ίδιος σε μεταφυσική:

Ήδη, ο μύθος είναι διαφωτισμός, και ο διαφωτισμός ξαναγίνεται μυθολογία [Διαλεκτική του Διαφωτισμού 26]

Στόχος του διαφωτισμού υπό την ευρύτατη έννοια της προοδεύουσας σκέψης ήταν ανέκαθεν να απαλλάξει τους ανθρώπους από το φόβο και να τους εγκαταστήσει ως κυρίους. Όμως η πλήρως πεφωτισμένη γη αστράφτει στον αστερισμό της θριαμβευτικής συμφοράς. Πρόγραμμα του διαφωτισμού ήταν η απομαγικοποίηση του κόσμου. Ήθελε να διαλύσει τους μύθους και να ανατρέψει τη φαντασίωση μέσω της γνώσης. [ΔτΔ 29]

Το γεγονός ότι ο υγειονολογικά καθαρός χώρος του εργοστασίου και τα συναφή, Φόλκσβάγκεν και παλαί ντε σπορ, εξοντώνουν στην αμβλύνοιά τους τη μεταφυσική θα μας άφηνε ακόμη αδιάφορους, ότι αυτά όμως μέσα στο κοινωνικό όλον γίνονται τα ίδια μεταφυσική, μεταβάλλονται σε ιδεολογικό παραπέτασμα, πίσω από το οποίο συγκεντρώνεται η πραγματική συμφορά, αυτό δεν είναι διάφορο. [ΔτΔ 25]

Ο διαφωτισμός επομένως όχι μόνο δεν κατάφερε να επιφέρει έναν πλήρως ορθολογικό κόσμο, κάτι το οποίο αν υποθέσουμε πως είναι εφικτό, ακούγεται σαν μια φρικτή δυστοπία, αλλά αντίθετα επαναφέρει τη μεταφυσική στο πρόσωπό του, ισχυριζόμενος πως την έχει εξολοκλήρου καταστρέψει. Η δική του όμως μεταφυσική είναι στυγνή, βάρβαρη και προφανώς παράδοξη: Αρκετά σκληρή για να θρυμματίσει μύθους είναι μόνον η σκέψη που ασκεί βία στον εαυτό της. [ΔτΔ 31] Καθώς, όπως θριαμβευτικά δηλώνει ο όρος, προσπάθησε να διαφωτίσει τον κόσμο επιβάλλοντας τη μαθηματική του λογική σε κάθε γωνιά της οικουμένης, η εκτυφλωτική του λάμψη εξοστράκισε τον μύθο και στην προκειμένη περίπτωση τα τέρατα στους βάλτους και τις νεράιδες στις εκκλησίες. Ο θρόνος του μύθου και του μεταφυσικού έμεινε έτσι άδειος, με μόνο προφανή διάδοχο τον ορθολογισμό.

Η δική μας εποχή και ο πολιτισμός αποτελούν προϊόν και προφανής συνέχεια του διαφωτισμού. Το ίδιο ισχύει φυσικά και για το Pokemon-Go το οποίο έρχεται να γεμίσει τρόπον τινά ένα από τα κενά τα οποία δημιούργησε η άνευ όρων απομαγικοποίηση του κόσμου. Καθώς πλέον είναι αδύνατον να εντοπίσουμε πνεύματα στο δάσος και φαντάσματα γιατί πολύ απλά αυτά δεν υπάρχουν, αναγκαστήκαμε να τα επινοήσουμε εμείς οι ίδιοι. Έτσι, όπως έχει κάνει πολλές φορές στο παρελθόν, η σύγχρονη τεχνολογία ξαναμετατράπηκε σε μεταφυσική. Πήρε τη μορφή φανταστικών υπάρξεων και τεράτων και ξεχύθηκε στους λόφους, στα δάση, σε κάθε γωνιά της πόλης. Η διαφορά εδώ με τα συνήθη παιχνίδια είναι σημαντική. Τα πλάσματα αυτά καταλαμβάνουν θέσεις και χώρο στον πραγματικό κόσμο αντί για θέσεις σε έναν εξ ολοκλήρου ψηφιακό. Συγχρόνως όμως δεν υπάρχουν. Εκστασιασμένος ο άνθρωπος με αυτό που δημιούργησε, τρέχει τώρα στον πραγματικό κόσμο να πιάσει αυτό που υπάρχει εκεί, αλλά από την άλλη δεν υπάρχει, γνωρίζοντας το όλο παράδοξο. Μοιάζει με το σκυλί που κυνηγάει την ουρά του.

Είναι μάλλον παράλογο να πούμε πως το Pokemon-Go αποτελεί λύση στο βασικό πρόβλημα της απομαγικοποίησης. Προτείνει φυσικά μια προς στιγμήν αποδεκτή διέξοδο από έναν ασφυκτικό ορθολογισμό. Ωστόσο αντί να μας δίνει μια αληθινή μεταφυσική μας προσφέρει μια κάλπικη, ψηφιακή και μηχανική. Αυτό που εν τέλει πρέπει ένα τέτοιο προϊόν να μας προκαλεί είναι συναισθήματα ανησυχίας και προβληματισμού για την κουλτούρα και τον πολιτισμό που παράγουμε. Φαίνεται πως δεν μας ενδιαφέρει αν οι μεταφυσικές μας απαιτήσεις τείνουν να λύνονται από την τεχνολογία. Αντίθετα επιθυμούμε κάτι τέτοιο.

Θα ήθελα να σημειώσω πως δεν έγραψα αυτό το άρθρο για να παρακινήσω τυχόν παίκτες του Pokemon-Go να εγκαταλείψουν το παιχνίδι. Αμφιβάλω εξάλλου αν κάποιος θα το βάλει στην άκρη για χάρη της κουλτούρας ή της ιδεολογίας. Ωστόσο πιστεύω πως τα παραπάνω αποτελούν ίσως το κυριότερό του πρόβλημα. Όχι επειδή το Pokemon-Go αποτελεί το αποκορύφωμα της μεταφυσικής μετουσίωσης του ορθολογισμού, καθώς σε καμία περίπτωση δεν είναι κάτι τέτοιο. Είναι ωστόσο το πρώτο μεγάλων διαστάσεων παιχνίδι του είδους του (augmented reality), το οποίο παίζουν εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως, ενισχύοντας ακόμα λίγο με αυτόν τον τρόπο τα άσχημα παράδοξα που επέφερε ο διαφωτισμός.

Τέλος, παρόλο που όπως είπα θεωρώ τα παραπάνω ως το βασικό πρόβλημα του παιχνιδιού, παραθέτω επιγραμματικά ορισμένα ακόμη τα οποία νομίζω πως είναι σημαντικά:

  1. Το γεγονός πως ξαφνικά η γεωγραφία και ο χώρος απέκτησαν ξανά ενδιαφέρον φαντάζει από τη μια θετικό, από την άλλη ωστόσο φαίνεται πως έπρεπε η τεχνολογία να δράσει προκειμένου να αναζωπυρωθεί το ενδιαφέρον. Τη στιγμή που για εκατομμύρια ανθρώπους αυτή τη στιγμή η γεωγραφία αποτελεί το πλαίσιο πάνω στο οποίο γεννιούνται ή γκρεμίζονται ελπίδες ζωής, το τεχνολογικό υποκείμενο τη θεωρεί κενή και βαρετή.
  2. Το παιχνίδι επιβάλλεται στο χώρο με μια εντελώς αφαιρετική εικόνα της γεωγραφία του. Το μόνο που έχει σημασία στην οθόνη του χρήστη είναι το πού θα βρει το επόμενο pokemon. Οι υπόλοιπες λεπτομέρειες είναι περιττές.
  3. Παρόλο που αρχικά φαίνεται να είχε κάποιες προφανείς προοπτικές για μια νέα ψυχογεωγραφική θέαση της πόλης, εντούτοις φαίνεται να μονοπωλεί τον “περίπατο” καθιστώντας τον μονοδιάστατο σε αντίθεση με τη φιλοσοφία της πρακτικής.

Βασίλης Μελετιάδης
Ιστορικός

By | 2016-07-26T09:00:42+00:00 July 26th, 2016|ΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ|0 Comments

About the Author:

Giorgos studied Biology at the University of Patras, Greece and did his Master's in Philosophy of Science at the University of Athens. He works at the pharmaceutical sector while doing his PhD in Philosophy. Giorgos is the coordinator for "Imago Dei", a place where Christians and non-Christians meet to exchange opinions about their worldview and overall perception of reality.