Πριν μιλήσω για την αποπροσωποποίηση που επιφέρουν τα διαδεδομένα σύγχρονα τεχνολογικά μέσα οφείλω να καταστήσω σαφές ότι η τεχνολογία είναι σε μεγάλο βαθμό κάτι για το οποίο πρέπει να είμαστε ευγνώμονες: η αποψινή συνάντηση λαμβάνει χώρα εν πολλοίς εξαιτίας των τεχνολογικών μέσων. Η πληροφορία μπορεί να διακινείται πλέον πολύ εύκολα. Οι αποστάσεις έχουν μειωθεί και η επικοινωνία λαμβάνει χώρα άμεσα. Και μέσω της επιστήμης (η οποία είναι άρρηκτα και εγγενώς συνδεδεμένη με την τεχνολογία) η ανθρώπινη κατάσταση μπορεί σε μεγάλο βαθμό να βελτιωθεί. Είμαστε ευγνώμονες σε μεγάλο βαθμό για την τεχνολογία καθώς πηγάζει από τη θέση στην οποία ο Θεός τοποθέτησε τον άνθρωπο σε αυτό τον κόσμο και οι θετικές της συνέπειες μπορούν και πρέπει να αναγνωριστούν. Τα προκαταρκτικά αυτά σχόλια έχουν σαν σκοπό να προλάβουν μερικές σκέψεις που ίσως θέλουν τους Χριστιανούς να εναντιώνονται στην τεχνολογία αυτή καθ’ εαυτή, επιθυμώντας την επιστροφή σε πιο πρωτόγονες εποχές (κάτι που ίσως σηκώνει περισσότερη συζήτηση, την οποία όμως δεν μπορούμε να κάνουμε κάτω από αυτές τις συνθήκες). Η κριτική ματιά όμως απέναντι σε οτιδήποτε οφείλει να αναδείξει προβληματικές καταστάσεις και να προτείνει λύσεις. Και η τεχνολογία δεν εξαιρείται από αυτή την προσέγγιση. Ο Χάιντεγκερ για παράδειγμα, διερωτώμενος περί της τεχνολογίας, αναγνωρίζει ότι η ουσία της τεχνολογίας δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την εργαλειοκρατική χρήση της από το σύγχρονο άνθρωπο, διαχωρίζοντας τη θετική της συνεισφορά (η οποία έχει να κάνει με την αλήθεια) από τους μετασχηματισμούς που επιφέρει στη φύση ως κάτι που πλέον καλείται να υπηρετήσει τη διαδικασία της παραγωγής και της κατανάλωσης. Άσχετα με το αν συμφωνούμε με τον Χάιντεγκερ σε όλα όσα έχει να πει για την τεχνολογία, οφείλουμε κι εμείς να διαχωρίσουμε τις θετικές από τις αρνητικές της συνέπειες.

Θα ήθελα να ξεκινήσω με το μύθο του Θευθ και του Θαμού από το Φαίδρο του Πλάτωνα. Ο Θεός Θευθ παρουσιάζει στον Θαμού τις εφευρέσεις του, μεταξύ των οποίων και η γραφή, με σκοπό να αυξήσει τη μνήμη και τη σοφία των Αιγυπτίων.

Θευθ: Βασιλιά μου, οι Αιγύπτιοι θα γίνουν σοφότεροι μαθαίνοντας τα γράμματα και θα γίνουν ικανότεροι στη μνήμη – μνημονικό και μόρφωση (σοφία) έχουν βρει το φάρμακό τους!

Θαμούς: …Θευθ αξεπέραστε στις εφευρέσεις, άλλοι είναι ικανοί να γεννήσουν μια τέχνη κι άλλοι να κρίνουν  πόση ωφέλεια ή ζημιά φέρνει η τέχνη αυτή σ’ όσους θα τη χρησιμοποιήσουν. Δες τώρα κι εσύ….το αντίθετο αποτέλεσμα από εκείνο που μπορούν να δώσουν: Αυτή σου η εφεύρεση θα φέρει χαλάρωμα στο μνημονικό εκείνων που θα τη  μάθουν γιατί θα αδιαφορήσουν για την εξάσκησή του…αυτό που με τη βοήθειά σου θ’ αποκτήσουν οι μαθητές είναι σοφία για τα μάτια του κόσμου κι όχι αληθινή – γιατί συσσωρεύονται μέσα τους γνώσεις πολλές δίχως να μαθητέψουν σε δασκάλους… [274c-275b]

Ο Θαμούς απαντά ότι η καταγεγραμμένη γνώση δεν βοηθά την μνήμη, και όσον αφορά τη σοφία, η ροή της πληροφορίας που θα προκύψει δεν θα βοηθήσει τη σοφία. Φυσικά η άποψή μας δεν είναι τόσο αρνητική, αλλά ήδη ο Θαμούς μας λέει ότι σε κάθε καινούριο μέσο θα υπάρξει και μία αρνητική πλευρά, την οποία όμως μπορείς να διακρίνεις μόνο αν έχεις μία διεισδυτική ματιά στην πραγματικότητα, η οποία σε απομακρύνει κατά κάποιον τρόπο από τα φαινόμενα και τις εμπειρίες σου. Το αίτιο πίσω από την καχυποψία περί της επίδρασης της τεχνολογίας μας προσφέρεται από τον φιλόσοφο George Pattison:

Η θέση του ανθρώπου στο σύμπαν δεν είναι κάτι που πλέον ρεαλιστικά συλλαμβάνουμε ως γεγονός, που περιμένει να το περιγράψουμε και να το αξιολογήσουμε: είναι κάτι που εμείς κατασκευάζουμε και μεταμορφώνουμε μέσα από μία τεχνολογία που δεν μπορεί απλά να θεωρηθεί ως ένα όργανο που παρεμβάλλεται μεταξύ του εαυτού μας και του περιβάλλοντός μας…Με άλλα λόγια, η τεχνολογία δεν είναι κάτι που απλά διαμεσολαβεί μεταξύ των διανοητικών μας καταστάσεων και του υλικού κόσμου γύρω μας. Η τεχνολογία μπαίνει μέσα στο κεφάλι μας και αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα.

Αυτό τι θα μπορούσε να σημαίνει: μέσα από το πρίσμα του μέσου δια του οποίου παρατηρώ την πραγματικότητα, τα δεδομένα της πραγματικότητας μορφοποιούνται με τρόπο που το τεχνολογικό μέσο ορίζει. “Το μέσο είναι το μήνυμα” είχε γράψει ο Marshall McLuhan και αυτό που εννοούσε είναι ότι κάθε μέσο κατευθύνει τη σκέψη με συγκεκριμένο τρόπο, ώστε και η πραγματικότητα που μας αποκαλύπτεται έχει συγκεκριμένη δομή. Μέσο είναι ο προφορικός λόγος. Μέσο είναι ο γραπτός λόγος. Μέσο είναι και το facebook. Και κάθε ένα από αυτά συνεισφέρει στη δημιουργία μίας κουλτούρας η οποία έχει μία συγκεκριμένη αντίληψη για την πραγματικότητα. Κατά μία έννοια λοιπόν, το μέσο που έχει διαποτίσει μία κοινωνία καθορίζει και τις γνωσιοθεωρητικές σταθερές αυτής.

Η επίδραση αυτή των τεχνολογικών μέσων οφείλεται σε ένα απλό χαρακτηριστικό τους: ότι η τεχνολογία αναπόφευκτα θα κάνει αυτό για το οποίο κατασκευάστηκε να κάνει. Κατά μία έννοια, αυτό που απασχολεί την τεχνοκρατούμενη κοινωνία είναι το τι μπορώ να κάνω και όχι το τι πρέπει να κάνω, όπως υποστηρίζει ο κοινωνιολόγος και φιλόσοφος Jacques Ellul. Μία απλή παρατήρηση του κόσμου και των προβληματισμών που επικρατούν εν πολλοίς στην κοινωνία έχει να κάνει με το κατά πόσο η ηθική φιλοσοφία μπορεί να ‘προλάβει’ την τεχνολογική πρόοδο ώστε να παρέχει τις απαραίτητες ασφαλιστικές δικλείδες για τη σωστή και ασφαλή χρήση των τεχνολογικών μέσων. Τώρα όσον αφορά τα πρόσωπα και την αποπροσωποποίηση, ο Jacques Ellul πάλι μας λέει:

Η διαμεσολάβηση της τεχνολογίας είναι θεμελιώδης ώστε να κατανοήσουμε τη σύγχρονη κοινωνία. Η τεχνολογία δεν διαμεσολαβεί μόνο μεταξύ του ανθρώπου και του φυσικού περιβάλλοντος και –σε ένα δεύτερο βαθμό- μεταξύ του ανθρώπου και του τεχνολογικού περιβάλλοντος, αλλά επίσης διαμεσολαβεί μεταξύ των ανθρώπων… Αυτή η τεχνολογική διαμεσολάβηση των ανθρώπινων σχέσεων επιφέρει ένα φαινόμενο που δεν παύει να μας εκπλήσσει: την αυξανόμενη αίσθηση της μοναξιάς του ατόμου σε έναν κόσμο παγκοσμιοποιημένων επικοινωνιών.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Σύμφωνα με τα όσα είπαμε πριν, έχει να κάνει με τη μορφή που προσδίδουν τα τεχνολογικά μέσα στην πραγματικότητα, μία μορφή που εν συντομία έχει να κάνει με τα εξής:

  • Τα πάντα είναι μετρήσιμα και ποσοτικοποιήσιμα.
  • Η πληροφορία πρέπει να διαδίδεται (κυρίως με τη μορφή εικόνας)
  • Έμφαση στην κατανάλωση
  • Έμφαση στην αποδοτικότητα
  • Έμφαση στις γρήγορες υπηρεσίες­- άρα στην ευκολία

Η τεχνολογία στο παρόν στάδιό της ανάγει τον άνθρωπο σε: πληροφορία, σε δίαυλο πληροφορίας, σε μηχανή, σε μετρήσιμη απόδοση, σε καταναλωτή επειδή αυτό φτιάχτηκε να κάνει – αυτή είναι η μεταμόρφωση των εννοιών που επιφέρει όσον αφορά το ανθρώπινο σύμπαν. Το πρόβλημα είναι ότι ο άνθρωπος πλάστηκε να κατοικεί σε ένα προσωποποιημένο σύμπαν, το οποίο δεν μαθηματικοποιείται και δεν ανάγεται σε αριθμούς, υπηρεσίες, ευκολία και ταχύτητα. Αν το ‘προσωπικό σύμπαν’ στο οποίο οφείλει να κατοικεί ο άνθρωπος αναχθεί στα άνωθι στοιχεία, επέρχεται αποπροσωποποίηση, η οποία είναι αναμενόμενο ότι αφήνει τον άνθρωπο μόνο του στο υλικό σύμπαν. Ποια είναι όμως τα χαρακτηριστικά του προσωπικού σύμπαντος;

-Αναγνώριση μίας ηθικής διάστασης δέσμευσης και απαιτήσεων, συγχώρησης & αγάπης

-Θυσία/αυτοθυσία

-Σύναψη διαθηκών/συμφωνιών

-Αναγνώριση της αξίας (ιερότητας ακόμη) του προσώπου/ανθρώπου – διεκδίκηση αυτής

-Αντίσταση στην αναγωγή του προσώπου σε αριθμούς και σε μέσο για την επίτευξη σκοπών

-Αντίληψη της ομορφιάς

-Έμφαση στην ποιότητα σε αντίθεση με την ποσότητα

-Κοινοτική ζωή

Η οποιαδήποτε αναγωγή του άλλου σε αριθμό ‘εξαφανίζει’ το πρόσωπο από μπροστά μας. Η επικράτηση δηλαδή της τεχνολογίας οδηγεί σε ένα αποπροσωποποιημένο, μαθηματικοποιημένο, ποσοτικοποιήσιμο σύμπαν από το οποίο το πρόσωπο εξαφανίζεται.  Σύμφωνα με τον Roger Scruton:

“Το να λέμε τι είναι αυτό που βλέπουμε όταν βλέπουμε ένα πρόσωπο, ένα χαμόγελο, ένα βλέμμα, πρέπει να χρησιμοποιήσουμε έννοιες από μία άλλη γλώσσα, όχι τη γλώσσα της επιστήμης (σσ.και παραφράζω – της τεχνολογίας), και να κάνουμε σχέσεις ενός άλλου είδους από αυτές των φυσικών νόμων.” 

Η αποπροσωποποίηση φυσικά επηρεάζει και την αντίληψη του θείου. Αν ο Θεός είναι αγάπη, τότε είναι το Πρόσωπο Par Excellence, ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ. Που σημαίνει ότι σε μία κουλτούρα της πληροφορίας και της ποσότητας, ο Θεός χάνεται.

“Αν δεις τον κόσμο μέσα από τα μάτια της επιστήμης, είναι αδύνατο να βρεις τον τόπο, το χρόνο ή τη συγκεκριμένη αλληλουχία γεγονότων που μπορούν να ερμηνευθούν ως ενδεικτικά της παρουσίας του Θεού. Ο Θεός εξαφανίζεται από τον κόσμο μόλις Του απευθυνθούμε με το ‘γιατί’ της εξήγησης, όπως ακριβώς τα πρόσωπα (οι άνθρωποι) εξαφανίζονται από τον κόσμο όταν ψάχνουμε για τη νευρολογική εξήγηση των πράξεών τους. Διότι ο Θεός, αν υπάρχει, είναι πρόσωπο σαν κι εμάς, η ταυτότητα και η θέληση του οποίου είναι αδιαχώριστες από τη φύση του ως υποκείμενο. Ίσως Τον βρούμε στον κόσμο αν πάψουμε να τον επικαλούμαστε με το ‘γιατί;’ της αιτίας και Τον πλησιάσουμε, αντίθετα, με το ‘γιατί;’ του λόγου (reason). Και το ‘γιατί;’ του λόγου απευθύνεται από Εμένα (Ι) σε Eσένα. Ο Θεός των φιλοσόφων κρύφτηκε πίσω από τον κόσμο επειδή Τον περιέγραψαν σε τρίτο πρόσωπο και δεν Του απευθύνθηκαν σε δεύτερο.” (Roger Scruton)

Τελικά ποιος είναι ο ρόλος της εκκλησίας σε αυτή την κουλτούρα?

Η εκκλησία πλάστηκε για να είναι αντι-κουλτούρα στην παρούσα κουλτούρα. Αυτό σημαίνει ότι πρώτη πρέπει να γνωρίσει τις διαχωριστικές γραμμές πέρα από τις οποίες το πρόσωπο αποπροσωποποιείται και να κρατήσει μία ισορροπημένη στάση: αποδοχή ορισμένων πλευρών της τεχνολογίας, απόρριψη ορισμένων άλλων. Αν και αυτή η πρόταση απαιτεί ‘σύνεση’, ‘σωφροσύνη’, κριτική ικανότητα για το πώς να φερθούμε στις εκάστοτε συνθήκες-προκλήσεις, εν τούτοις ορισμένες κατευθύνσεις πρέπει να είναι οι εξής:

-Έμφαση στην κοινότητα

-Ειλικρινές ενδιαφέρον για τον άλλο, συμμετοχή στη ζωή του

-Συμμετοχή στη λατρευτική ζωή της κοινότητας, στην τελετουργία

-Υγιής απομόνωση όταν απαιτείται

Επιτρέψτε μου να κλείσω με μία διαπίστωση: το τεχνοκρατούμενο σύμπαν είναι εύκολο (ας θυμηθούμε ότι η τεχνολογία δίνει έμφαση στην ταχύτητα και την ευκολία) σε αντίθεση με το προσωπικό σύμπαν που απαιτεί χρόνο, προσπάθεια, αυτοθυσία και ισχυρές ηθικές απαιτήσεις.

Αυτό που ισχύει για την εντολή ισχύει και για την ηθική απαίτηση, ιδιαίτερα την άπειρη ηθική απαίτηση που προσπάθησα να περιγράψω και να υπερασπιστώ στο πιο πρόσφατο έργο μου. Είναι ένα αλφάδι για δράση με το οποίο παλεύουμε μέσα στην πεπερασμένη μας φύση και τις συμπαγείς, πεπερασμένες απαιτήσεις που μας ξεπερνούν… To ζήτημα είναι ότι είμαστε διπλά δεσμευμένοι, τόσο να ακολουθήσουμε το αλφάδι της θεϊκής εντολής όσο και να αναλάβουμε την ευθύνη της επιλογής να μην το κάνουμε. Είμαστε αμφίδρομα δεσμευμένοι και διπλά υπεύθυνοι.

Αυτά γράφει ο Simon Critchley υπενθυμίζοντας μας τη δυσκολία της ηθικής απαίτησης. Το όμορφο όμως δεν είναι απαραίτητα το εύκολο. Η διατήρηση του προσωπικού χαρακτήρα του ανθρώπου μπροστά στις αναγωγές της τεχνοκρατούμενης θεώρησης συνοδεύεται από απαίτηση. Αλλά εκεί είναι που βρίσκουμε την ταυτότητά μας.

Του Γιώργου Καλαντζή

Από την εκδήλωση «Νέες Τεχνολογίες – Μία Χριστιανική Προσέγγιση«