Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ

Ποιος είμαι σήμερα; Η σύγχρονη κρίση της Ταυτότητας

του Glynn Harrison

 

“Ποιος είμαι; Με περιπαίζουν, αυτές οι μοναχικές μου σκέψεις…”

Dietrich Bonhoeffer

 

Συμπέρασμα

Ποτέ δεν ήταν εύκολο να απαντήσει κανείς στην ερώτηση “ποιος είμαι;” αλλά η αυξανόμενη πολυφωνία στην κοινωνία, ο γοργά μεταβαλλόμενος κόσμος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και η εύκολη πρόσβαση σε επεμβάσεις κοσμητικής χειρουργικής κάνουν την απάντηση αυτή πολύ πιο δύσκολη. Η σύγχυση που γεννάται από αυτήν την κατάσταση μπορεί ενδεχομένως να βάλλει το αίσθημα ευεξίας του ατόμου και να απειλήσει τη συνοχή της κοινωνίας. Η βιβλική οπτική της ανθρώπινης ταυτότητας, όπως “δίνεται” εν Χριστώ, αν εφαρμοστεί σε κοινότητες που έχουν τις σχέσεις σαν βάση, μπορεί να αντιστρέψει αυτές τις επιβλαβείς συνέπειες, να πολεμήσει κατά του ναρκισσισμού και να βοηθήσει να καλλιεργηθεί ανθεκτικότητα για το άτομο.

Εισαγωγή

Σύμφωνα με τους New York Times, το 2015 ήταν “το Έτος κατά το οποίο η Ταυτότητα μας έγινε Εμμονή”. Τον Ιούνιο του 2015, οι γονείς της Rachel Dolezal, μιας 30χρονης λευκής ακτιβίστριας κοινωνικών δικαιωμάτων, “εξέθεσαν” την κόρη τους επειδή ψευδώς παρουσίαζε τον εαυτό της σαν μαύρη. Εκείνη αρνήθηκε να υποχωρήσει, υποστηρίζοντας πως ακόμα “ταυτίζεται ως μαύρη”. Λίγους μήνες αργότερα, ένας διεμφυλικός πατέρας επτά παιδιών άφησε τη γυναίκα και την οικογένειά του στο Τορόντο και ξεκίνησε μια νέα ζωή ως εξάχρονο κορίτσι. Η ιδέα της “δυσφορίας ως προς το [βιολογικό] είδος” προστέθηκε στο λεξιλόγιο πολλών ανθρώπων για πρώτη φορά όταν διάβασαν πως μια 20αχρονη γυναίκα από τη Νορβηγία ισχυρίστηκε ότι “γεννήθηκε στο λάθος είδος”.

Αυτά τα υπερβολικά παραδείγματα, φυσικά, παρουσιάζονται παραφουσκωμένα και δεν γνωρίζουμε τις πολύπλοκες προσωπικές πραγματικότητες που βρίσκονται πίσω από αυτά. Αναφέρονται, όμως, επειδή απεικονίζουν μια απ’ τις ιδεολογίες με τη μεγαλύτερη επιρροή στην εποχή μας: την αποκήρυξη της “δοσμένης” ταυτότητας για χάρη του αυτοπροσδιορισμού.

 Το φαινόμενο αυτό το παρατηρούμε συχνά στο δημόσιο διάλογο περί της [ανθρώπινης] φύσης και του νοήματος του φύλου. Ένα ερωτηματολόγιο, που σχεδιάστηκε ώστε χρησιμοποιηθεί σε Βρετανικά σχολεία, αναρτήθηκε στην ιστοσελίδα του κυβερνητικά εκλεγμένου Παιδικού Εκπροσώπου και έδινε σε ανθρώπους ηλικίας 13-18 ετών τη δυνατότητα να αυτοπροσδιοριστούν ως 23 διαφορετικά φύλα, περιλαμβανομένων “bigender [διφυλικών]”, “trigender [τριφυλικών]”, “demigirl [ημι-γυναίκας]” και “genderqueer [τρίτου φύλου]”. Η εμπειρία της φυλικής δυσφορίας (όρος που υποδεικνύει την παρατεταμένη δυσφορία όσων γεννήθηκαν με φύλο διαφορετικό από αυτό με το οποίο ταυτίζονται) είναι περίπλοκη και μας καλεί να δείξουμε συμπάθεια και κατανόηση. Όσοι έχουν αυτό το πρόβλημα είναι συχνά μπερδεμένοι, τρομαγμένοι και γελοιοποιημένοι και δεν είναι δυνατόν να αναλύσουμε διεξοδικά αυτό το πρόβλημα σε αυτό το άρθρο. Ανεξάρτητα, όμως, από αυτό το συγκεκριμένο πρόβλημα, ενώ παλαιότερα η αντίληψη του φύλου (του τι σημαίνει άνδρας ή γυναίκα) οριζόταν από το βιολογικό φύλο (δηλ. φυσικά χαρακτηριστικά, ορμόνες και χρωμοσώματα), αυτή την εποχή γίνεται σχεδόν κοινώς αποδεκτό ότι το βιολογικό φύλο θα πρέπει να ερμηνεύεται από την αντίληψη του ατόμου για το φύλο. Επιπλέον, στο σημερινό κόσμο (όπως έδειξαν τα παραπάνω παραδείγματα) η λογική του αυτοπροσδιορισμού εφαρμόζεται και σε άλλους τομείς πέραν του φύλου.

Κατανοούμε πλέον την ταυτότητα ως κάτι ριζωμένο στην ελευθερία του ατόμου να επιλέξει το δικό του νόημα και τη δική του μορφή ζωής. Μάλιστα το δικαίωμα του αυτοπροσδιορισμού – “ταυτίζομαι ως…” – γοργά γίνεται ένα από τα καθοριστικά ζητήματα της σύγχρονης ζωής. Αυτό το άρθρο σκοπεύει να κάνει κάποιες βασικές ερωτήσεις περί της φύσης και του νοήματος της ανθρώπινης ταυτότητας, να εξερευνήσει κάποιες από τις πιθανές επιβλαβείς συνέπειες αυτών των εξελίξεων και να εξετάσει εν συντομία τη σχετικότητα της βιβλικής κατανόησης ότι οι άνθρωποι είναι πλασμένοι κατ’ εικόνα Θεού.

Τι είναι η ταυτότητα; 

Δεν υπάρχει απλός, ομόφωνος ορισμός της ταυτότητας. Μια αίσθηση προσωπικής ταυτότητας εξαρτάται από την ικανότητά μας να έχουμε γνώθι σαυτόν – τη δυνατότητα να κοιτάμε μέσα μας και να αναλογιζόμαστε περί όσων βρίσκουμε. Το “εγώ” ρωτάει περίεργα τον εαυτό – ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος; Η προσωπική ταυτότητα αναφέρεται στο πως απαντούμε σε αυτή την ερώτηση.

Οι άνθρωποι αναλογίζονται ποια είναι η ταυτότητά τους βάσει κύριων προσωπικών χαρακτηριστικών (όπως άνδρας ή γυναίκα), κοινωνικά αναγνωριστικά στοιχεία (όπως εθνικότητα) ή τους διαφορετικούς ρόλους και ευθύνες τους (όπως γιατρός ή δάσκαλος). Μια 44χρονη γυναίκα γεννημένη στην Αγγλία με Ασιατική καταγωγή μπορεί να έχει σαν εργασιακό της ρόλο αυτόν του εταιρικού στελέχους μερικής απασχόλησης ενώ στο σπίτι ο ρόλος της ως μητέρα έρχεται στο προσκήνιο. Παράλληλα μπορεί να έχει ένα blog στο οποίο εκμεταλλεύεται το status της ως celebrity αφού συμμετείχε σε ένα δημοφιλές reality show. Η αίσθηση της προσωπικής της ταυτότητας απορρέει από τον τρόπο με τον οποίο τα διαφορετικά αυτά χαρακτηριστικά του εαυτού της επιλέγονται και αφομοιώνονται διαμορφώνοντας μια αίσθηση συνοχής και εσωτερικής συνέχειας. Πώς όμως συμβαίνει αυτό; Ανάλογα με το υπόβαθρο και την παιδεία τους, οι σχολιαστές έχουν διαφορετικές απόψεις και προοπτικές στο θέμα αυτό.

Ο ψυχολόγος και ψυχαναλυτής Erik Erikson υιοθέτησε μια αναπτυξιακή προοπτική σύμφωνα με την οποία ο σχηματισμός μιας ορισμένης και συνεκτικής αίσθησης του εαυτού – μιας προσωπικής ταυτότητας – αναπαριστά ένα κρίσιμο στάδιο στη διαδικασία της ψυχολογικής ωρίμανσης. Κατά τον Erikson, η προσωπική ταυτότητα διαμορφώνεται σταδιακά καθώς το παιδί κάνει τη διάκριση μεταξύ του “εγώ” και του “μη εγώ” και καθώς αναπτύσσει την αίσθηση της εσωτερικής συνοχής ως ένας ξεχωριστός άνθρωπος. Είναι αυτή η αίσθηση του να έχει κανείς έναν συνεκτικό “πυρήνα” που επιτρέπει στους ανθρώπους από κάποιο σημείο και μετά να εναλλάσσουν διαφορετικούς κοινωνικούς ρόλους και παράλληλα να διατηρούν μια αίσθηση ότι είναι είναι ο ένας και ο αυτός άνθρωπος.

Οι κοινωνιολόγοι, από την άλλη, επικεντρώνονται στην κοινωνική δομή των πεποιθήσεων και στάσεων που έχουμε για τους εαυτούς μας. Εδώ δίνεται λιγότερη έμφαση στην εσωτερική συνοχή ή το συνεκτικό πυρήνα. Ο Irving Goffman επιχειρηματολόγησε ότι, επειδή η κοινωνία αλλάζει συνεχώς, πρέπει να εκλαμβάνουμε τους ανθρώπους ως άτομα που έχουν πολλαπλές ταυτότητες που ισούνται με διαφορετικούς ρόλους πλαισιωμένες από τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής. Όμως, παρά το γεγονός ότι η ταυτότητα σε κοινωνικό επίπεδο βρίσκεται σε αυτούς τους διαφορετικούς ρόλους, η σημερινή “πολιτική” της ταυτότητας αναδεικνύει πως οι άνθρωποι ακόμα ψάχνουν για τον προσδιοριστικό πυρήνα του εαυτού τους – έναν άξονα που κρατά τα πάντα στη θέση τους. Και οι δυο προοπτικές δείχνουν σημαντικές: οι άνθρωποι ψάχνουν για συνοχή, έναν εσώτερο “πυρήνα”, ενώ επίσης παραμένουν εξαιρετικά εύπλαστοι στα χέρια των διαμορφωτικών επιρροών του κοινωνικού τους περίγυρου.

Αναλογιζόμενοι και τις δυο αυτές προοπτικές, φιλόσοφοι όπως ο Charles Taylor και ο Paul Ricoeur εισήγαγαν τον όρο αφηγηματική ταυτότητα. Προτείνουν πως οι άνθρωποι είναι ενστικτωδώς αφηγηματικά ζώα που αντλούν το νόημα του κόσμου στον οποίον ζουν από μέσα από το πλαίσιο της αφήγησης. Οι άνθρωποι εκζητούν συνοχή και νόημα με το να αφηγούνται την ταυτότητά τους, να συμπλέκουν τους διαφορετικούς ρόλους και τις διαφορετικές καταστάσεις των ζωών τους σχηματίζοντας μια προσωπική πλοκή, ένα σενάριο. Καθώς αλλάζουν οι καταστάσεις, η αφηγηματική ταυτότητα γίνεται η συνεχώς αναδιατυπωνόμενη ιστορία του εαυτού. Ακόμα και όταν οι άνθρωποι επιλέγουν έναν μόνο, κύριο αυτοπροσδιορισμό (όπως συμβαίνει στην “πολιτική” της ταυτότητας), αυτός ο ισχυρισμός πλαισιώνεται από την προσωπική τους αίσθηση της ιστορίας τους.

Κι έτσι η προσωπική ταυτότητα είναι η ιστορία που λέμε στους εαυτούς μας για τους εαυτούς μας – η συνεχώς αναθεωρούμενη πλοκή που εξηγεί τη φύση και το νόημα της ζωής μας και την διαποτίζει με νόημα. Αυτός, γενικά, είναι ο ορισμός με τον οποίον θ’ ασχοληθούμε στο υπόλοιπο του άρθρου αυτού.

Οι σημερινές κρίσεις της ταυτότητας

Ποιοι, όμως, είναι οι παράγοντες που οδηγούν σε αυτή την έγνοια, ή ακόμα και εμμονή, με τις ερωτήσεις περί ταυτότητας; Η ταχύτητα και η κλίμακα των κοινωνικών και πολιτιστικών αλλαγών τις τελευταίες δεκαετίες είναι ένας πιθανός ένοχος. Άλλα πρέπει πρώτα να λάβουμε υπ’ όψιν μας τη σημασία της ριζοσπαστικής ατομοκρατίας που διατρέχει μεγάλο μέρος της Δυτικής κουλτούρας.

Με την ανανεωμένη της έμφαση στην πρωτοκαθεδρία της ανθρώπινης λογικής, οι σπόροι της σημερινής ατομοκρατίας σπάρθηκαν τον 18ο αιώνα επί Διαφωτισμού. Η απελευθέρωση της λογικής από τα δεσμά των παραδοσιακών πολιτικών και θρησκευτικών ιεραρχιών εμπότισε το “ σκέπτεσθαι αφ’ εαυτού [δηλ. να σκέπτεται κανείς από μόνος του]” με νέα δύναμη και εξουσία και πολλά από τα κοινωνικά και προσωπικά αγαθά που θεωρούμε δεδομένα σήμερα, όπως για παράδειγμα η ιδέα των κοινωνικών δικαιωμάτων, την ακολούθησαν.

Σήμερα, όμως, η ριζοσπαστική ατομοκρατία έχει πάει πολύ παραπέρα, ιδιαίτερα στον τομέα της ταυτότητας και της αυτό-κατανόησης. “Δοσμένες” ή “αποκτημένες” ερμηνείες του εαυτού απορρίπτονται για χάρη των υποκειμενικών ορισμών. Ανακαλύπτουμε τους εαυτούς μας “έσωθεν”, απορρίπτοντας εξωτερικές εξουσίες και πλάθοντας το δικό μας νόημα και μορφή ζωής. Εδώ ο εαυτός τίθεται και παράγοντας και κριτής του ιδίου του του πεπρωμένου.

Ο Charles Taylor αναφέρεται στο άτομο πριν το μοντερνισμό ως “πορώδη” με την έννοια ότι ήταν πιο ανοικτός προς τον έξω κόσμο. Στο παρελθόν ο πορώδης εαυτός “απορροφούσε” απόλαυση και σκοπό από τον κόσμο γύρω του, επιτρέποντάς του να δημιουργήσει μια αίσθηση προσωπικού νοήματος και αφήγησης. Αντιθέτως, ο σύγχρονος εαυτός είναι μια “εσωστρεφής” προσωπικότητα, απομονωμένος από τον κόσμο από την ατομοκρατία του. Έχοντας απορρίψει ιδέες περί εξάρτησης από άλλους και υποταγής, ο εσωστρεφής εαυτός απαιτεί το δικαίωμα να πάρει ο ίδιος το δρόμο του στη ζωή και, όταν αντιμετωπίσει την ασυμφωνία του με την πραγματικότητα, τότε είναι η πραγματικότητα που πρέπει να αλλάξει, όχι ο εαυτός.

 Ο ρυθμός και η κλίμακα των κοινωνικών και πολιτιστικών αλλαγών

 Η άνοδος της σημερινής ατομοκρατίας έχει συμπέσει με τις γοργά μεταλλασσόμενες πολιτιστικές και τεχνολογικές εξελίξεις που θέτουν νέες προκλήσεις στην ικανότητα των ανθρώπων ν’ αναπτύξουν και να διατηρήσουν μια αίσθηση συνοχής. Τονίζοντας αυτές τις απειλές, μια πρόσφατη αναφορά από τη Βρετανική κυβέρνηση με τον τίτλο “Μελλοντικές Ταυτότητες” έθιξε συγκεκριμένους της προβληματισμούς σχετικά με την άνοδο της “υπερσυνδεσιμότητας” – του συγχρόνου φαινομένου της συνεχούς σύνδεσης σε σελίδες κοινωνικής δικτύωσης και σε δίκτυα πληροφόρησης. Εκτιμάται ότι το 2011 υπήρχαν πιο πολλές συσκευές συνδεδεμένες στο internet απ’ ότι άνθρωποι στον κόσμο και ο αριθμός των συσκευών έχει προβλεφθεί ότι θα φτάσει τα 15 δισεκατομμύρια το 2015. Η υπερσυνδεσιμότητα είναι να είναι κανείς  κανείς “πάντα on” και άμεσα προσβάσιμος, απεριόριστη πληροφορία σε συνεχή ροή και συνεχής αλληλεπίδραση όχι μόνο μεταξύ ανθρώπων, αλλά και μεταξύ ανθρώπων και μηχανών. Ως αποτέλεσμα, η ταχύτητα με την οποίαν μετακινούμαστε από ένα πλαίσιο στο άλλο και τα θαμπά όρια που διαχωρίζουν την κοινωνική ζωή από τη δουλειά και το σπίτι ενδεχομένως καθιστούν ακόμα πιο δύσκολο να διατηρήσει κανείς μια αίσθηση συνοχής του εαυτού του.

Τα κοινωνικά δίκτυα επίσης προσφέρουν μια πλατφόρμα για την ανάπτυξη μιας “online ταυτότητας” που μας επιτρέπει να παρουσιάζουμε και να εκπροσωπούμε τον εαυτό μας στον κόσμο με τεράστιες δυνατότητες επεξεργασίας. Υπάρχουν ηλεκτρονικές εφαρμογές που μπορούν να εξαφανίσουν ρυτίδες ή να βάλουν εικονικό make-up. Η πιο δραστική εναλλακτική της κοσμητικής χειρουργικής έχει επίσης ανθήσει στο Δυτικό κόσμο τα τελευταία χρόνια. Σε ένα πρόσφατο γκάλοπ από την Αμερικανική Ακαδημία Πλαστικής και Αναπλαστικής Χειρουργικής Προσώπου, 64 τοις εκατό των πλαστικών χειρουργών ανέφεραν τη ραγδαία αύξηση της χρήση κοσμητικής χειρουργικής ή των ενέσιμων θεραπειών από ασθενείς κάτω των 30, κυρίως χάρη στην επιρροή των εικόνων στα κοινωνικά δίκτυα.

Η δυνατότητα της δημιουργίας μιας εικονικής online ταυτότητας είναι άλλη μια ριζική παρέκκλιση. Κάποια άτομα νιώθουν ότι βρίσκουν την “πραγματική” τους ταυτότητα όταν παίζουν τον online τους χαρακτήρα: “έχω πολλές σωματικές αναπηρίες στην πραγματική μου ζωή, αλλά στο Star Wars Galaxies μπορώ να καβαλήσω την ιπτάμενη μοτοσυκλέτα του αυτοκρατορικού στρατού, να πολεμήσω τέρατα ή ακόμα και να κάνω παρέα με τους φίλους μου στο μπαρ”.

Καθώς ερχόμαστε αντιμέτωποι με αυτές τις αλλαγές, κάποια πολύ ορθά να επιχειρηματολογήσουν ότι η ανθρωπότητα έχει αντιμετωπίσει πάσης φύσεως κοινωνικές αναταραχές ανά την ιστορία. Αυτό, όμως, που κάνει την παρούσα στιγμή τόσο μοναδική είναι η σύμπτωση των ραγδαίων αλλαγών, που θολώνουν τα όρια της πραγματικότητας, με την ριζοσπαστική ατομοκρατία που την επαναπροσδιορίζει. Πράγματι, αυτό μας κάνει να εστιάσουμε στην ερώτηση “τι είναι πραγματικό;”

Αλλά γιατί να μας απασχολεί κάτι τέτοιο;

 Η σύγχρονη κουλτούρα θέτει μπροστά μας μια τεράστια ποικιλία δυνατοτήτων αυτο-δημιουργίας και όταν κουραζόμαστε με μια πραγματικότητα του εαυτού, μπορούμε απλώς να διαλέξουμε μια άλλη. Γιατί όχι; Το πρόβλημα είναι κάπως προφανές. Σ’ έναν κόσμο απεριόριστης επιλογής και ατελείωτων δυνατοτήτων, χωρίς οδηγό ή χάρτη που θα μας έδιναν κάποιο σημείο αναφοράς, πώς επιλέγουμε; Καθώς κοιτούμε μέσα μας, ποια πτυχή της εσώτερής μας εμπειρίας θα μας βοηθήσει να επιλέξουμε σήμερα; Ν΄ ακολουθήσουμε αυτή την περαστική σκέψη ή εκείνη την ξαφνική μας επιθυμία; Αυτό το συναίσθημα ή εκείνη την παρόρμηση; Κι αν η ελευθερία αποδειχθεί πως είναι μια τρομακτική αίθουσα γεμάτη με καθρέπτες;

Η εκδοχή του τραγικού ήρωα της σημερινής ριζοσπαστικής ατομοκρατίας μπορεί κάλλιστα να πει “καλύτερα να είμαι καπετάνιος του δικού μου καραβιού αν και βυθίζεται παρά δούλος σε σκάφος με άλλον καπετάνιο”. Τι γίνεται, όμως, αν ο εσώτερός μας ήρωας αποδειχθεί άπιαστος;  Τι γίνεται αν ο εαυτός που θα βρούμε μέσα μας αποδειχθεί αδύναμος, ευάλωτος κι εξαρτημένος [από κάτι έξω απ’ τον εαυτό]; Τι γίνεται αν η υποψία ενταθεί ότι η ιδέα του εσώτερου ήρωα μας έχει “πλασαριστεί” – κι εμείς έχουμε τσιμπήσει το δόλωμα. Σε μια καταναλωτική κουλτούρα που προσπαθεί να μας χειραγωγήσει, όπου κάθε άλλο παρά αρχιτέκτονες του πεπρωμένου μας είμαστε, είναι μήπως η ιδέα του να δημιουργήσουμε τους εαυτούς μας απλά κάτι που μας πωλείται και στην τελική ο αρχιτέκτονας αυτός δεν είναι καν το άτομο; Το αποτέλεσμα είναι η αίσθηση του κατακερματισμού και της αστάθειας του εαυτού.

Ψυχική υγεία και ευεξία

Μια σχετικά σταθερή αίσθηση του εαυτού είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ψυχικής υγείας και ευεξίας του ατόμου. Χωρίς την αίσθηση της εσωτερικής συνοχής, έναν πυρήνα μέσα στον οποίον αφηγούμαστε στον εαυτό μας το νόημα και τον σκοπό μας, είναι δύσκολο ν’ αντισταθούμε στις βραχυπρόθεσμες απολαβές και τα καπρίτσια μας για χάρη των μακροπρόθεσμων μας στόχων και σκοπών. Όντας στο έλεος των προσδοκιών και καπρίτσιων των άλλων, βρίσκουμε ολοένα και πιο δύσκολο το να φερόμαστε με σκοπό και αυτοπεποίθηση. Είναι αληθοφανές (αν και προς το παρόν μη αποδείξιμο) ότι η προσφάτως αυξημένη, σύμφωνα με κάποιες αναφορές, συχνότητα αυτοτραυματισμών και τα παρεμφερή προβλήματα μεταξύ νέων ανθρώπων οφείλεται τουλάχιστον κατά μέρος σ’ αυτή η σύγχρονη ευθραυστότητα του εαυτού.

Αλλά υπάρχει κάτι περισσότερο όσον αφορά την προσωπική ταυτότητα από τη συνοχή. Η ικανότητα να φέρεται κανείς αποτελεσματικά και με αυτοπεποίθηση, να δίνει και να δέχεται αγάπη, απαιτεί μια αίσθηση αξίας και σημασίας. Αλλά, αν ο εαυτός είναι σε συνεχή ροή, μέσα στην κινούμενη άμμο της αμφιβολίας και του επαναπροσδιορισμού, πώς μπορεί ν’ αποκτήσει μια αίσθηση αξίας και σημασίας; Η απάτη του κινήματος της αυτοπεποίθησης όπως μας έχει προωθηθεί από τη δημοφιλή κουλτούρα μας λέει ότι αξία και σημασία μπορούν απλά να μας δοθούν με το να πούμε “είναι ιδιαίτερος”, “προσελκύω ανθρώπους!”, “σκέψου θετικά!”. Όπως, όμως, έχουν δείξει μελέτες, αντί τέτοιες σκέψεις να μας δημιουργούν μια νέα βελτιωμένη έκδοση του εαυτού μας, γεμάτη αυτοπεποίθηση, κάνουν τους ανθρώπους με χαμηλή αυτοπεποίθηση να νιώθουν πιο θλιμμένους. Είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς τη δική του προπαγάνδα κι έτσι η αυτοεπιβεβαίωση τείνει ν’ αποτυγχάνει στους ανθρώπους που τη χρειάζονται απεγνωσμένα. Πράγματι, η επιδίωξη της αυτοπεποίθησης για χάρη της αυτοπεποίθησης δείχνει να εντείνει την εξάρτηση από άλλους ανθρώπους και οδηγεί τους ανθρώπους στο να επιζητούν περισσότερη αποδοχή και status.

Η κοινωνία και οι σχέσεις

 Τα προβλήματα ταυτότητας σχετίζονται με την ποιότητα των σχέσεών μας και τη δυνατότητά μας να σχηματίσουμε κοινότητες συνεργασίας. Ανθεκτικές σχέσεις εξαρτώνται από την ικανότητα να προβλέπουμε τις ανάγκες των άλλων και ν’ ανταποκρινόμαστε προβλέψιμα. Αυτό είναι ιδιαιτέρως σημαντικό σε οικογένειες όπου η σταθερότητα και η προβλεψιμότητα είναι θεμελιώδεις για την υγιή ανάπτυξη των παιδιών. Η κοινότητα επίσης υποσκάπτεται αν τα άτομα είναι σε συνεχή σύγχυση. Και όπου το αίσθημα της αξίας του ατόμου είναι συνεχώς σε κίνδυνο, η κατανόηση προς τους άλλους μειώνεται: λίγα συναισθηματικά αποθέματα μένουν για άλλους όταν χρειάζεται να ξοδέψουμε τόση φροντίδα και προσοχή για τον εαυτό μας.

Η νοοτροπία του θύματος και το “πάγωμα” της ελευθερίας του λόγου

 Εν τέλει, η ευθραυστότητα της ταυτότητας δείχνει να συνδέεται με την ολοένα εντεινόμενη εμμονή με την αυτοπροστασία που παρατηρείται σε διαφόρους τομείς της φοιτητικής ζωής. Η σημερινή μανία με τα “safe spaces [ασφαλείς χώροι]” παρουσιάζει τον εαυτό ως εύθραυστο και πληγωμένο, έχοντας ανάγκη τα χάδια και την προστασία και με “trigger warnings [προειδοποιήσεις ότι κάτι ίσως είναι προσβλητικό για κάποιους]” ώστε να μειωθεί το ρίσκο να προσβληθεί κάποιος. Ως αποτέλεσμα, άνθρωποι που ίσως πρεσβεύουν λανθασμένα ιδεώδη μπορεί ακόμα και ν’ απαγορευθεί να μπουν σε πανεπιστήμια (όπως έγινε στο Ηνωμένο Βασίλειο με την Germaine Greer) μήπως και προσβάλλουν κάποιον ευάλωτο και ανυποψίαστο. Φυσικά κάθε κοινωνία πρέπει να υπολογίσει τι όρια να θέσει για τη διάδοση ενδεχομένως επιβλαβών ιδεών, αλλά η “νοοτροπία του θύματος” εδραιώνει την οπτική του εαυτού ως εγγενώς εύθραυστου και συνεχώς σε κίνδυνο: ενός εαυτού τόσο ευάλωτου που η ίδια η πραγματικότητα πρέπει να προσαρμοστεί στις ανάγκες του.

Η βιβλική οπτική

 Το τελικό αποτέλεσμα αυτών των πολιτισμικών εξελίξεων είναι κάθε άλλο παρά ξεκάθαρο και είναι σημαντικό να διατηρούμε μια ισορροπημένη οπτική των πλεονεκτημάτων όπως και των ρίσκων των νέων μέσων κοινωνικής δικτύωσης κι επικοινωνιακών τεχνολογιών. Οφείλουμε ν’ αναγνωρίζουμε και να εκτιμούμε τη δυνατότητά τους να βελτιώνουν την παραγωγικότητα, να ελαττώνουν τη φτώχεια και να πλουτίζουν την ανθρώπινη επικοινωνία και τις σχέσεις ανά την υφήλιο. Άλλοι παράγοντες επίσης βάζουν φρένο στην απαισιοδοξία μας. Όπως ο Ρωμαίος ποιητής Οράτιος κάποτε είπε “μπορείς να διώξεις τη Φύση με την πιρούνα και όμως εκείνη θα γυρίσει τρέχοντας”. Εκείνοι που πιστεύουν ότι οι άνθρωποι είναι πλασμένοι κατ’ εικόνα του Θεού, προικισμένοι με λογική δοσμένη από το Θεό και με τη δυνατότητα να αλληλεπιδρούν με τη δημιουργία που Εκείνος έχει πλάσει με νόημα, έχουν λόγο να είναι αισιόδοξοι: παρά την τρομακτική μας καταστροφικότητα και τον μηδενισμό μας, η ουσιαστική φύση της ανθρωπότητάς μας (αν και βαθύτατα παραμορφωμένη και αποδιωγμένη μετά την Πτώση) έχει τη συνήθεια να επαναβεβαιώνεται και να κάνει τον εαυτό της γνωστό. Και όμως, παρά τις προειδοποιήσεις αυτές, η σύγκλιση της ριζοσπαστικής ατομοκρατίας και των κοινωνικών και πολιτιστικών αλλαγών που έχουν συζητηθεί σε αυτό το άρθρο ξεκάθαρα θέτει σημαντικά ερωτήματα για την ανθρώπινη άνθιση. Πώς μπορούν οι Χριστιανοί να ξεκινήσουν ν’ ασχολούνται με αυτά τα ζητήματα;

Incurvatus in se

 Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να εκπλησσόμαστε λιγότερο από αυτά που ανακαλύπτουμε. Μέσα σε μια κοσμική κοσμοθεωρία για την οποία το Σύμπαν είναι βασικά ανούσιο μπορεί να δει κανείς μια εγγενή λογική όσον αφορά το σύγχρονο δίλημμα της ταυτότητας. Άτομα που πιστεύουν ότι είναι μόνοι τους στο Σύμπαν πρέπει όντως ν’ αυτο-δημιουργηθούν όσο καλύτερα μπορούν. Ούτε πρέπει να εκπλησσόμαστε από τα συναισθήματα που εγείρονται από αυτό το θέμα, ιδιαίτερα το θυμό και τις προκλήσεις που ξεχύνονται στην αρένα της πολιτικής της ταυτότητας. Ο Μαρτίνος Λουθήρος μας υπενθύμισε ότι υπάρχει μια πνευματική μάχη που λαμβάνει χώρα στην καρδιά του “ανθρώπου που έχει διαστραφεί”.

Η φύση μας είναι τόσο διεστραμμένη (incurvatus in se) εξαιτίας της διαφθοράς της πρώτης αμαρτίας που όχι μόνο τραβά τα καλύτερα δώρα του Θεού στον εαυτό της και τα απολαμβάνει … αλλά επίσης δεν μπορεί να διαπιστώσει ότι τόσο ύπουλα, διαστροφικά και βίαια αποζητά τα πάντα, ακόμα και το Θεό, για τον εαυτό της.

Η ιστορία στη Γένεση 3 μας λέει πως η ανθρωπότητα, αν και καλέστηκε να ζήσει υπό την κυριαρχία του Θεού, αποφάσισε αντιθέτως να κυβερνήσει τον εαυτό της. Αποβάλλουμε την ταυτότητά μας ως όντα πλασμένα κατ’ εικόνα Θεού η οποία μας καλεί ν’ ασκήσουμε εξουσία υπό την Κυριότητά Του. Όντας “διεστραμμένοι” τώρα αποζητούμε ν’ αναγνωρίσουμε τους εαυτούς μας, καθορίζοντας το δικό μας νόημα και τους δικούς μας τρόπους ζωής. Η σύγχυση που προκύπτει από τις ατελείωτες πιθανότητες αυτο-παρουσίασης, όπως μας πλασάρονται αδίστακτα σ’ έναν γοργά μεταλλασσόμενο κόσμο, παρουσιάζει μια νέα και αξιοσημείωτη ευκαιρία στους Χριστιανούς απολογητές. Αλλά από πού να ξεκινήσουμε;

Καλωσορίσατε στην πραγματικότητα του Θεού

 Η Χριστιανική κοσμοθεωρία ξεκινά με τον Θεό: Το “Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος” είναι βαθύτατα καλό νέο γι’ αυτούς που έχουν μείνει έρμαιο της ατελείωτης ροής αντιμαχομένων ιδεολογιών περί του εαυτού. Η αλήθεια δηλώνει ότι ο Θεός υπάρχει, δεν είμαστε μόνοι στο Σύμπαν και ο Δημιουργός μας, μέσα και διαμέσου του Λόγου, μας καλωσορίζει στην πραγματικότητά Του. Με αυτή τη βεβαιότητα μπορούμε να προσεγγίσουμε τη σύγχυση και τις δυσκολίες της ζωής με ανανεωμένη πεποίθηση ότι στον κόσμο του Θεού και στον κόσμο που περιμένουμε θα βρούμε το πραγματικό μας σπίτι και την πραγματική μας ύπαρξη.

Φυσικά ο Θεός μας αποκαλύπτει τον εαυτό Του στον υπέρτατο βαθμό στο πρόσωπο του Υιού Του, του Ιησού Χριστού. Αλλά, σύμφωνα με τη Χριστιανική κοσμοθεωρία, ο Θεός όχι μόνο μας αποκαλύπτει ποιος είναι, αλλά επίσης μας δείχνει ποιοι είμαστε. Μας αποκαλύπτει την ταυτότητά μας. Για τον Χριστιανό η ταυτότητα δεν “ανακαλύπτεται” μέσα στον εαυτό, ούτε διαμορφώνεται αυτόνομα από αυτόν, αλλά αποκαλύπτεται σε αυτόν. Ο Ιησούς καλεί τα πρόβατά Του “με τ’ όνομά τους” (Ιωάννης 10:3) και σε όσους τον δέχονται δίνεται εξουσία να γίνουν (και να κληθούν) “παιδιά του Θεού” (Ιωάννης 1:12, Α’ Ιωάννου 3:2).

Αυτή η δοσμένη απ’ τον Θεό ταυτότητα έχει δυο τμήματα. Την αποκάλυψη ότι έχουμε δημιουργηθεί “κατ’ εικόνα και ομοίωση του Θεού” (Γένεση 1:26-27) μας μιλάει πρώτα για την ταυτότητά μας ως πλάσματα. Το πως εμείς “υπάρχουμε στον κόσμο” ως πλάσματα, ο “λειτουργικός μας σχεδιασμός”, για να το θέσουμε αλλιώς, αντανακλά το πως ο Θεός είναι. Καλούμαστε να κυβερνούμε όπως Εκείνος κυβερνά, ασκώντας εξουσία πάνω στη δημιουργία Του. Αυτό περιβάλλει την εμπειρία της ύπαρξής μας σ’ αυτόν τον κόσμος μ’ έναν δοσμένο σκοπό.

Επιπλέον, όντας πλασμένοι κατ’ εικόνα Του, Εκείνος μας δίνει μεγάλη αξία: είναι λάθος ν’ αφαιρούμε τη ζωή άλλου ανθρώπου επειδή, ακόμα και μετά την πτώση, είμαστε ακόμα σχηματισμένοι κατ’ εικόνα και κατ’ ομοίωση του Θεού (Γένεση 9:6). Χωρίς να είμαστε πλέον εξαρτημένοι από το να φτιάχνουμε οι ίδιοι αξία για τον εαυτό μας ή ν’ αντλούμε συνεχώς αποδοχή από άλλους, αναγνωριζόμαστε από την άνευ όρων αγάπη του Θεού. Αυτό είναι άπειρα πιο θεμελιώδες για την αξία και ταυτότητά μας σε σύγκριση με τη δύναμη της θέλησής μας.

Δεύτερον, η ταυτότητά μας ως σωσμένοι αναγνωρίζει ότι η εικόνα του Θεού, αν και παραμορφωμένη απ’ την Πτώση, συνεχώς επαναφέρεται (και μια μέρα θ’ επαναφερθεί πλήρως) στην εικόνα του Υιού, του Ιησού. Έτσι η ταυτότητά μας ως πλάσματα αποκτά σκοπό και πεπρωμένο – το να γίνει σύμμορφη της εικόνας του αποκαλυμμένου προσώπου του Θεού εν Χριστώ. Αυτό σημαίνει πως, επιπρόσθετα από την θεμελιώδη διάσταση της ύπαρξής μας (πλάσματα πλασμένα κατ’ εικόνα Θεού και σωσμένα εν Χριστώ ως παιδιά Του), υπάρχει μια δυναμική, διαμορφωτική διάσταση: καθώς κατεργάζομαι την ταυτότητά μου εν Χριστώ, καλούμαι να είμαι ο εαυτός μου μ’ ένα νέο τρόπο.

Εδώ βρίσκεται η ουσιαστική οπτική της ανθρώπινης ταυτότητας που ψάχνουμε: μια αφήγηση του εαυτού που στηρίζεται στη δημιουργική και γεμάτη αγάπη βούληση του Θεού, αντί για τις εξαρτήσεις που εμείς δημιουργούμε, μια αφήγηση που της έχει δοθεί σκοπός και νόημα επειδή μετέχει σε μια ιστορία μεγαλύτερη απ’ τον εαυτό της. Το έργο, λοιπόν, που καλείται να διατελέσει η εκκλησία είναι να ενσαρκώσει και να ενσωματώσει τις αλήθειες αυτές με τρόπο που να μιλά στη σύγχρονη κουλτούρα και με τρόπο που θ’ αναμορφώσει τις καρδιές και τους νόες των ιδίων της των μελών.

Αυτό παρουσιάζει στην ποιότητα της Χριστιανική κοινότητας μια έντονη πρόκληση. Καθώς η εκκοσμίκευση μας βομβαρδίζει τη φαντασία με χιλιάδες δυνατούς τρόπους ν’ απαντήσουμε στην ερώτηση “ποιος είμαι σήμερα;”, η εμπειρία του σχηματισμού μας μέσα σε μια κοινότητα θα εμπνεύσει και αυτή τη φαντασία με τρόπους που ενσαρκώνουν και βιώνουν την πραγματικότητα του τι σημαίνει να φέρει κανείς την εικόνα του Θεού.

Μια κοινότητα που μαθαίνει

 Οι ποιμένες πρέπει ν’ αναρωτηθούν πόσο πρέπει να βοηθήσουν του γύρω τους, μέσα από αφήγηση και εικόνες, να δουν όπως και να μάθουν τι σημαίνει να είμαστε φορείς της θεϊκής εικόνας. Έχουν τα μέλη της κοινότητας στο μυαλό τους πώς η δουλειά τους και η ποιότητα και ο χαρακτήρας των καθημερινών τους σχέσεων φέρνουν ζωή στον κόσμο όπως ο Θεός δίνει ζωή στην δημιουργία Του; Είναι η τέχνη τους – ως αρχιτέκτονες, γονείς, λέκτορες ή υδραυλικοί – εκλαμβάνεται συνειδητά ως απτός καρπός της εικόνας που φέρουν; Και, ίσως το πιο δύσκολο απ’ όλα, βοηθούνται οι νέοι (και μη) άνθρωποι στις εκκλησίες μας – συνειδητά και ξεκάθαρα – να ενσωματώσουν τη σεξουαλικότητά τους και τις επιθυμίες τους για οικειότητα, όπως και τη σωματικότητά τους, στην ιδέα τους για το τι σημαίνει να φέρουν την εικόνα του Θεού; Πράγματι, μπορούμε να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να νιώσουν ευπρόσδεκτοι από την αγάπη του Θεού στην πραγματικότητα των ιδίων τους των σωμάτων;

Μια κοινότητα αποδοχής

 Δεν πρέπει να υποτιμήσουμε το μέγεθος της πρόκλησης που μας δίνεται εδώ. Αν και είμαστε ακλόνητοι μάρτυρες της υπέροχης αλήθειας της Χριστιανικής ταυτότητας εν Χριστώ, οι κοινότητές μας πρέπει να δράσουν αποφασιστικά για να εξασφαλίσουν γενναιόδωρη φιλοξενία για τις ζωές όλων όσων έχουν αποτύχει. Χρειαζόμαστε ειλικρινείς, αυθεντικές μαρτυρίες που επιτρέπουν στους ανθρώπους να δουν πως, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, όλοι έχουμε αποτύχει. Μόνο τότε θα γίνουν οι Χριστιανικές κοινότητες φάροι ελπίδας και σωτηρίας για τις πιο πληγωμένες, μπερδεμένες και ψυχολογικά διαλυμένες ψυχές. Είτε η σύγχυσή μας επικεντρώνεται σε ζητήματα όπως το σεξ και το φύλο ή τη δίψα για κοινωνική θέση και αναγνώριση, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο δυσκολευόμαστε ν’ αναμορφωθούμε στην εικόνα του Χριστού.

Για χάρη των ατόμων που εμπλέκονται σ’ εντατική ποιμενική συμβουλευτική πρέπει ν’ αποβάλλουμε απλοϊκές λύσεις. Σ’ έναν πεσμένο κόσμο, το να μάθουμε να είμαστε πλάσματα του Θεού δεν είναι εύκολο. Ο ανασχηματισμός διαλυμένων ταυτοτήτων προϋποθέτει αφοσίωση κι ένα μακρύ κι ενίοτε κουραστικό ταξίδι όπου θα ξαναμάθουμε και θ’ ανασχηματίσουμε βαθιά ριζωμένα συναισθήματα και σκέψεις. Για κάποιους ίσως χρειάζεται συμβουλευτική από ειδικούς, ιδιαίτερα για όσους προέρχονται από περιβάλλοντα κακοποίησης ή για όσους έχουν οδηγηθεί από την έρευνά τους για ταυτότητα σε σκοτεινές γωνίες της σύγχρονης ζωής. Για άλλους είναι μια διαδικασία που υπομονετικού σχηματισμού μέσα από το παράδειγμα και και την αντιγραφή άλλων σε μικρές ομάδες ή σε μαθητεία “ένας με έναν”. Το να μαθαίνουμε πως να είμαστε πλάσματα του Θεού και φορείς της εικόνας Του είναι μια κλήση που κρατά μια ολόκληρη ζωή και ανήκει στον καθένα μας.

Κατακλείδα

 Εν τέλει, στο άρθρο αυτό αναρωτηθήκαμε αν η ριζοσπαστική ατομοκρατία της κουλτούρας μας δίνει την ελευθερία και αυθεντικότητα που υπόσχεται ή αν τελικά εντείνει την εξάρτηση, και μάλιστα υποδούλωση, σ’ έναν φαύλο κύκλο επαναπροσδιορισμού. Ερχόμενοι αντιμέτωποι με τις συνέπειες για τις κοινότητες, οικογένειες και – το σημαντικότερο – τα παιδιά μας, το εκκρεμές ίσως να γυρίσει πολύ γρηγορότερα απ’ ότι περιμένουμε. Η σύγχρονη κρίση της ταυτότητάς μας δίνει στις εκκλησίες μια αξιόλογη ευκαιρία να ξανασκεφτούν και να διαλαλήσουν τα καλά νέα του Ευαγγελίου και το τι σημαίνει να είναι κανείς άνθρωπος.

Πηγή

By | 2016-11-30T16:58:42+00:00 November 30th, 2016|ΚΟΙΝΩΝΙΑ|0 Comments

About the Author:

Giorgos studied Biology at the University of Patras, Greece and did his Master's in Philosophy of Science at the University of Athens. He works at the pharmaceutical sector while doing his PhD in Philosophy. Giorgos is the coordinator for "Imago Dei", a place where Christians and non-Christians meet to exchange opinions about their worldview and overall perception of reality.