THE SOUL OF THE WORLD

Roger Scruton: “The Soul of the World” (Η Ψυχή του Κόσμου)
Ο Roger Scruton είναι ένας σύγχρονος Βρετανός φιλόσοφος με ιδιαίτερα διεισδυτική ματιά στον κόσμο και την πραγματικότητα. Υπέρμαχος ενός υγιούς και φιλοσοφικά τεκμηριωμένου συντηρητισμού, έχει γράψει πολλά έργα γύρω από την αισθητική αλλά και τη θρησκεία, μέσα από τα οποία λάμπει ένα καλλιτεχνικό, ευαίσθητο πνεύμα, το οποίο φαίνεται να αναπολεί περασμένες εποχές όπου ο όρος “αντικειμενική αισθητική και ηθική αξία” δεν αποτελούσε προσβολή. Στο βιβλίο του “The Soul of the World” φαίνεται να τον απασχολεί η εξής ερώτηση: “Αρκεί ένα φυσιοκρατικό (naturalistic) πλαίσιο για να εξηγήσει την αναζήτηση του Θείου αλλά και το πώς βιώνουμε τον κόσμο γενικότερα;” Η απάντηση που δίνει είναι σαφής: “Όχι”. Ο Scruton δεν απορρίπτει ολοκληρωτικά την εγκυρότητα της εξελικτικής θεωρίας. Αυτό που κάνει όμως είναι να αρνείται το ότι αυτή και μόνο αρκεί για να εξηγήσει τα πάντα στον κόσμο. Διότι τα όσα λαμβάνουν χώρα σε αυτόν, πολύ απλά, δεν ανήκουν στο πεδίο της επιστημονικής έρευνας και η εξελικτική αντίληψη μεταχειρίζεται τους όρους της επιστημονικής έρευνας. “Επιδιώκουμε το αληθινό, το αγαθό και το όμορφο, ακόμη και σε περίπτωση που το ψευδές, το κακό και το άσχημο ήταν στην πραγματικότητα τα χρήσιμα στοιχεία για τα γονίδιά μας”. Αν η εξελικτική θεωρία προβάλλεται σαν αληθινή – σαν τμήμα της αλήθειας, αλλά ταυτόχρονα υποστηρίζει ότι ουσιαστικά τα πάντα εξυπηρετούν τα γονίδιά μας, αυθυπονομεύεται. Εξάλλου, η μελέτη των μαθηματικών –για παράδειγμα- με ποιον τρόπο μπορεί να ωφελεί τα γονίδιά μας; Φαίνεται ότι ο κόσμος έχει σαν δομικό του συστατικό ένα μυστήριο που δεν μπορεί να χωρέσει στην επιστημονική έρευνα.
Ο κόσμος της φύσης είναι κόσμος της αιτιοκρατίας, τον οποίο ο άνθρωπος προσπαθεί να καταλάβει μέσα από την επιστημονική προσπάθεια. Ο κόσμος της αιτιοκρατίας όμως είναι το υπόβαθρο, από το οποίο αναδύεται ένας άλλος κόσμος, “ο υποκειμενικός κόσμος της δράσης, ο κόσμος που οργανώνεται από τις ιδέες που καθοδηγούν της πράξεις, ο κόσμος που εξηγείται από τον ένα άνθρωπο στον άλλο και πλάθεται από την αλληλεπίδραση μεταξύ προσώπων (I-You)”. Είναι ένας κόσμος στον οποίο επικρατεί το “γιατί;” και όχι το “πώς” της επιστήμης. Ένας κόσμος που ψάχνει για νόημα και λόγους και όχι για αίτια. Έτσι, “η εξελικτική ιστορία αποκαλύπτει το μηχανισμό πίσω από τη σκηνή, ο οποίος, ακόμη κι αν γίνει φανερός, δεν μπορεί να σχετιστεί με κατανοητό τρόπο με όσα διαδραματίζονται επάνω στη σκηνή”. Με άλλα λόγια, ο κόσμος των αντικειμένων είναι η βάση επάνω στην οποία θα δημιουργηθεί ο κόσμος των προσώπων, και οι δύο κόσμοι συνυπάρχουν. Για την ακρίβεια, ο ένας ζει και κινείται μέσα στον άλλο. Ο κόσμος των αντικειμένων είναι ο κόσμος του “πώς” της επιστήμης. Ο κόσμος των προσώπων είναι ο κόσμος του “γιατί”, ο κόσμος των “λόγων”. Αν προσπαθήσω να προσεγγίσω τον δεύτερο κόσμο με τις αρχές της επιστήμης, τα πρόσωπα χάνονται. Ανήκουν σε έναν ορίζοντα τον οποίο η επιστήμη δεν μπορεί επαρκώς να απεικονίσει, σε ένα “υπερβατικό πεδίο”. Ή διαφορετικά, μόλις δω τον άλλο σαν αντικείμενο (σαν κάτι που μπορώ να μετρήσω), το πρόσωπο εξαφανίζεται. Ο κόσμος της διϋποκειμενικής αλληλεπίδρασης δεν χωρά στα επιστημονικά πρότυπα. Αλλά αυτή η αρχή δεν αφορά μόνο ανθρώπους.
Το προσωπικό στοιχείο διαχέεται στην αισθητική, κοινωνική και φυσικά τη θρησκευτική εμπειρία. Η θρησκευτική σκέψη έχει αντικείμενο: την ανάγκη για θυσία, την ανάγκη για λατρεία και υπακοή, το φόβο εκείνου που πλησιάζει ιερά και απαγορευμένα πράγματα και που προσεύχεται για άδεια να τα πλησιάσει. Η μουσική και η ομορφιά “έχουν προσωπικό και σχεσιακό χαρακτήρα (γι’ αυτό και κάνουμε λόγο και για την ηθική διάσταση της τέχνης), μας καλούν σε σκέψη επάνω στη θέση της ανθρωπότητας στον κόσμο, επάνω στο σκοπό της ύπαρξής της. Η μουσική και η ομορφιά μας απευθύνονται με προσωπικό τρόπο.” Η αισθητική εμπειρία είναι ένδειξη του ότι η πραγματικότητα δεν μπορεί να περιγραφεί πλήρως με ποσοτικοποιήσιμα μεγέθη. Η ομορφιά του Bach δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή με την παρατήρηση μίας αλληλουχίας συμβόλων σε ένα κομμάτι χαρτί, ούτε το μεγαλείο της Mona Liza με τη γνώση του υλικού από το οποίο έχει ποτιστεί ο καμβάς. Από την ύλη και τα σύμβολα αναδύεται ένας άλλος κόσμος, όπως ακριβώς γίνεται με τα πρόσωπα. Σε επίπεδο κοινωνίας, η ελευθερία του προσώπου αναδύεται μέσα από τη διϋποκειμενικότητα, η οποία συνοδεύει την ανάγκη του ανήκειν, μαζί με την κοινωνική υπευθυνότητα και την ύπαρξη σκοπών. Αλλά η ύπαρξη κοινωνίας έχει ορισμένες προϋποθέσεις, πέρα από την αλληλεπίδραση μεταξύ προσώπων: “η κοινότητα απαιτεί εγκατάσταση σε κάποιον τόπο, η οποία με τη σειρά της βασίζεται στην ευσέβεια και την αυτοθυσία, τη διαθήκη, τη συγχώρηση και τη χάρη, οι οποίες δεν περιλαμβάνονται στη διαθήκη και προσφέρονται σαν δώρο […] Η χάρη και η συγχώρηση μας υπενθυμίζουν να αντιμετωπίζουμε τον κόσμο σαν δώρο […] Στην κοινωνική ύπαρξη υπάρχει η έννοια της “υποχρέωσης”, της “υπόσχεσης”, της “αφιέρωσης”, της “ευθύνης” και της “υπευθυνότητας”. Σε αυτό τον κόσμο είναι που ο άνθρωπος νιώθει οικεία, όχι στον κόσμο της φύσης […] Ο κόσμος μας είναι κόσμος διαθηκών, η κοινωνία περιστρέφεται γύρω από την αφιέρωση και το ναό, ο οποίος παρέχει το πρότυπο για κάθε κατοικία. Και ο Θεός κατοικεί στο ναό, όπως κι εμείς στο σώμα μας.”
Ο Θεός είναι πρόσωπο που αλληλεπιδρά με τον κόσμο επάνω σε μία προσωπική βάση, η οποία δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή με το “πώς” της επιστήμης, αλλά με το “γιατί” που έχει να κάνει με πρόσωπα. Και όπως είδαμε, η δομή του κόσμου είναι τέτοια που πρέπει αναγκαστικά να παραδεχτούμε μία μυστηριώδη πτυχή, έναν ορίζοντα που δεν μπορούμε να εξερευνήσουμε, διότι μόλις προσπαθήσουμε να το κάνουμε αυτός εξαφανίζεται. Το πρόσωπο, το Θείο, η κοινωνία, η συγχώρηση, η χάρη, η ύπαρξη σκοπών, το αντικείμενο καθ’ αυτό της σκέψης, όλα είναι πράγματα που συνθέτουν την ανθρώπινη ύπαρξη, αλλά που δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο επιστημονικής διερεύνησης. “Αν ο Χέγκελ έχει δίκιο, το κοσμολογικό μονοπάτι μας οδηγεί πέρα από την άκρη του κόσμου, όπως τον περιγράφει η επιστήμη, σε ένα μέρος όπου μπορούμε να κάνουμε μία άλλη ερώτηση, μία ερώτηση που δεν μπορεί να απαντηθεί με όρους “αιτίου” αλλά μόνο μέσα από “λόγους”: η ερώτηση “γιατί” που ρωτά όλος ο κόσμος. Αυτό απαιτεί τελεολογική ματιά και όχι αιτιοκρατική. Εδώ δεν χωρά η κοσμολογική επιστήμη.” Και όσον αφορά το Θεό: Η απουσία του Θεού δε σημαίνει ότι αυτός κατοικεί αλλού, αλλά απλά ότι υπάρχει με άλλον τρόπο από αυτό που έχουμε μάθει να αναζητούμε και να αντιλαμβανόμαστε. “Αν το “εγώ” του Θεού είναι κρυμμένο, το ίδιο κρυμμένο είναι και το “εγώ” του “άλλου”. Η ζωή της προσευχής μας σώζει από την πτώση, μας καθιστά έτοιμους για το θάνατο, τον οποίο μπορούμε να δούμε σαν λύτρωση, αφού μας ενώνει με την ψυχή του κόσμου.”

By | 2015-03-08T20:44:35+00:00 March 1st, 2015|ΒΙΒΛΙΟ|0 Comments

About the Author: