ΠΕΡΙΜΕΝΟΝΤΑΣ ΤΟΥΣ AVENGERS

Πίσω από αυτό το κείμενο κρύβεται μία από τις παραδοχές του G.K.Chesterton, ο οποίος κάποια στιγμή ισχυρίστηκε –αν και με διαφορετική διατύπωση- ότι ακόμη και στην πιο απεχθή πράξη του κάποιος άνθρωπος εκδηλώνει την αναζήτηση του Θεού. Τα comics φυσικά δεν είναι κάτι το απεχθές (αν και μπορούν να γίνουν), αλλά έχουμε καλούς λόγους να πιστεύουμε ότι επιβεβαιώνουν με διαφορετικό τρόπο τον ισχυρισμό του Chesterton, ότι δηλαδή κρύβουν μία έντονη αναζήτηση του θείου. Κι αν όχι την αναζήτηση, σίγουρα την ανάγκη για αυτό. Συνεπώς, η ερώτηση που πλέον πρέπει να κάνουμε –καθώς περιμένουμε τους Avengers κυριολεκτικά και μεταφορικά- είναι “με ποιον τρόπο τα comics δείχνουν την ανάγκη μας για το Θεό”?

Ένα από τα χαρακτηριστικά των διαδεδομένων ιστοριών comics είναι η βία. Φυσικά, υπάρχουν διαφορετικές μορφές βίας, καθώς επίσης σημαντικές είναι και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες ασκείται βία. Δεν θα νιώθαμε άνετα αν βλέπαμε στην καθημερινή μας ζωή κάποιον ντυμένο υπερ-ήρωα να τριγυρνά στους δρόμους ψάχνοντας τον επόμενο κακοποιό που θα ξυλοφορτώσει, αλλά παρόλα αυτά μέσα στο σύμπαν των comics κάτι τέτοιο δεν μας απασχολεί, διότι είναι τα χαρακτηριστικά του κόσμου των ιστοριών τέτοια που καθιστούν το είδος βίας που ασκούν οι πρωταγωνιστές κατά κάποιον τρόπο λυτρωτική. Με άλλα λόγια, για να “χαρούμε” με τη βία των υπερ-ηρώων υπάρχουν προϋποθέσεις που πρέπει να τηρηθούν. Μία χαρακτηριστική (και ιδιαίτερα απολαυστική…) σκηνή βίας προέρχεται από την ταινία κινουμένων σχεδίων “Under the Red Hood”, με πρωταγωνιστή τον Batman, στην οποία αυτός μάχεται τον πρώην μαθητευόμενό του, τον Jason Todd, ο οποίος είναι πλέον εγκληματίας. Ο διάλογος είναι ιδιαίτερος:

Β: Κυβερνάς με εκφοβισμούς και δολοφονίες. Είσαι ένας απλός εγκληματίας.

J: Είμαι αυτό που χρειάζεται η πόλη!

B: Λες ότι θες να γίνεις καλύτερος από μένα, αλλά αυτό δε θα συμβεί. Όχι έτσι!
Ξέρω ότι σε απογοήτευσα…αλλά προσπάθησα να σε σώσω, Jason. Προσπαθώ να σε σώσω τώρα.

Η βία που ασκεί ο Batman στον Jason είναι βία που έχει σαν σκοπό τη σωτηρία του Jason, την αποκατάσταση των πραγμάτων στο πώς θα έπρεπε κανονικά να είναι. Κι αυτός είναι ένας λόγος, μία προϋπόθεση που πρέπει να λαμβάνει χώρα ώστε να νιώσουμε άνετα με τη βία στις ιστορίες comics, η παραδοχή δηλαδή ότι τα πράγματα δεν είναι όπως θα έπρεπε και κάτι πρέπει να γίνει ώστε η κατάσταση να αλλάξει. Στην καρδιά, με άλλα λόγια, των ιστοριών comics βρίσκεται η παραδοχή ότι δεν θα θέλαμε τα πράγματα να είναι έτσι, ότι ο κόσμος δεν μας αρέσει και γι’ αυτό προβάλλουμε την επιθυμία μας για αλλαγή στις ιστορίες που κατασκευάζουμε. Κι αυτό είναι ένα πάρα πολύ σημαντικό στοιχείο. Για τους Χριστιανούς αυτή η εξέλιξη είναι απόλυτα αναμενόμενη, αφού δεν θα μπορούσαμε να ομολογήσουμε ότι τα πράγματα “δεν είναι όπως θα έπρεπε να είναι”, αν δεν είχαμε μία ιδέα του πώς θα έπρεπε να είναι. Κι αν οι ιστορίες comics έρχονται ως απόκριση σε αυτή την απόκλιση, τότε δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι στην καρδιά των comics βρίσκεται η αφήγηση του βιβλίου της Γένεσης, η πτώση του ανθρώπου από την αρχική κατάσταση αθωότητας που οδήγησε τελικά σε μία ανυπόφορη πραγματικότητα, για την αποκατάσταση της οποίας ο άνθρωπος είναι τελικά ανίκανος. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο επινοούνται προσωπικότητες που ενσαρκώνουν όλα όσα ο κοινός θνητός δεν μπορεί να πραγματοποιήσει, και οι οποίες εντάσσονται σε ιστορίες που λέγονται ξανά και ξανά και ανακυκλώνονται παραλλαγμένες μέσα στον πολιτισμό μας.

Ας θυμηθούμε σε αυτό το σημείο ότι οι ιστορίες βρίσκονται μέσα στο ανθρώπινο διανοητικό και ψυχολογικό DNA. Ανέκαθεν η κοινωνία τρεφόταν από ιστορίες –βλ. Γκίλγκαμές (για κάποιους ο πρώτος ήρωας comics), Περσέας, Αχιλλέας, Οδυσσέας, Buffalo Bill κ.α.- οι οποίες καλούνταν να υπενθυμίσουν στους ανθρώπους τις αξίες που θα έπρεπε να διαποτίζουν τη ζωή τους, αλλά και να αποτελέσουν ένα καθρέφτη της παρούσας κατάστασής τους. Κατά μία έννοια λοιπόν, τα comics είναι η μυθολογία του παρόντος, ιστορίες που έχουν κάτι να μας πουν για τα ηθικά μας πρότυπα, για τις βαθύτερες επιθυμίες μας και για τις αντιλήψεις μας επάνω στο πώς λειτουργεί και πώς θα έπρεπε να λειτουργεί ο κόσμος. Και όπως προαναφέραμε, δύο είναι οι λόγοι για τους οποίους υπάρχουν αυτές οι ιστορίες: δεν μου αρέσει ο κόσμος όπως είναι και είμαι αρκετά αδύναμος ώστε να κάνω κάτι για αυτό. Γι’ αυτό το λόγο συνειδητοποιώ κατά βάθος ότι χρειάζομαι προσωπικότητες που υπερβαίνουν το ανθρώπινο και διαθέτουν υπεράνθρωπη δύναμη και ευφυία με σκοπό να επαναφέρουν τον κόσμο σε αυτό που θα έπρεπε να είναι ή τουλάχιστον να διατηρήσουν μία αίσθηση ισορροπίας. Αν και οι υπερήρωες είναι πάρα πολλοί, προς το παρόν θα ασχοληθούμε με τις περιπτώσεις των Batman, Spiderman και Superman. Πρόκειται όπως όλοι ξέρουμε για τρεις ξεχωριστούς χαρακτήρες, ο καθένας με τις ιδιαιτερότητες και τα στραβά του, οι οποίοι παρόλα αυτά έχουν πέρα από τις διαφορές τους και πολλά κοινά στοιχεία.

Για να μας αρέσουν οι ήρωες των comics πρέπει να νιώθουμε ότι έχουν κάτι κοινό με εμάς, ότι κατανοούν είς βάθος την κατάσταση που επικρατεί σε έναν κόσμο που πάει στραβά. Και οι τρεις λοιπόν αυτοί τύποι έχουν κάτι κοινό μεταξύ τους, που μπορούμε να νιώσουμε οικείο: Η “σταδιοδρομία” τους ξεκινά με μία τραγωδία. Γνωρίζουμε ότι ο Batman έγινε αυτός που έγινε ακριβώς επειδή σαν παιδί βίωσε τον αποχωρισμό από τους γονείς του, αφού αυτοί δολοφονήθηκαν μπροστά στα μάτια του. Αυτό που ακολούθησε ήταν ο όρκος που ο Bruce Wayne έδωσε να εκδικηθεί το θάνατό τους με το να γίνει ένας τιμωρός του εγκλήματος στο Gotham. Ομοίως, ο Spiderman έγινε αυτός που έγινε μετά το θάνατο του θείου του Ben, κάτι που σύμφωνα με την ιστορία θα μπορούσε να έχει αποτρέψει. Και σε αυτή την περίπτωση η τραυματική εμπειρία τον στρέφει στο να προστατεύει τους ανυποψίαστους πολίτες από το έγκλημα. Ο Superman (το Kal-El, το πραγματικό του όνομα, έχει Εβραϊκή ρίζα που θυμίζει τη φράση “Η φωνή του Θεού” –μια και οι τύποι που τον “συνέλαβαν” Jerry Siegel & Joe Shuster είχαν οι ίδιοι Εβραϊκή καταγωγή) είναι από τις πιο περίεργες περιπτώσεις μια και αφ’ ενός είναι εξωγήινος και οι υπερδυνάμεις του δεν είναι επίκτητες, αφ’ ετέρου είναι πολύ “καλό παιδί” σε σχέση με τους δύο προηγούμενους γεγονός που γεννά ερωτηματικά σχετικά με το κατά πόσο μπορεί να “μας κατανοήσει”. Φαίνεται ότι αυτό δεν παίζει και πολύ μεγάλο ρόλο, αφού ζει μία –σχεδόν- ανθρώπινη ζωή σαν Clark Kent, αλλά και η δική του ιστορία ξεκινά με μία τραγωδία – μεγάλη τραγωδία μάλλον, αφού καταστράφηκε ολόκληρος ο πλανήτης του, ο Krypton. Συνεπώς και οι τρεις αυτοί χαρακτήρες (όπως και οι περισσότεροι ήρωες απ’ όσο ξέρω) βίωσαν την απώλεια, πράγμα που τους έκανε να στρέψουν τις δυνάμεις τους στο καλό της ανθρωπότητας. (το οποίο από μονο του γεννά ερωτήματα: γιατί θεωρούμε “νόμο” το ότι η τραγωδία σε μία φυσιολογική περίπτωση οδηγεί στην ευαισθητοποίηση για την προστασία της κοινωνίας από κάτι αντίστοιχο; Αλλά αυτό είναι άλλη ιστορία.) Η αρχή πίσω από τη δράση των υπερηρώων είναι η συμβουλή που ο Ben αφήνει στον ανηψιό του, τον Peter Parker: Τη μεγάλη δύναμη συνοδεύει μεγάλη ευθύνη, ίσως η πιο γνωστή ατάκα στην ιστορία των comics. Ο δημιουργός του Spiderman, ο Stan Lee (ο γεράκος με το μουστάκι που εμφανίζεται για μερικά δευτερόλεπτα σε κάθε ταινία της Marvel), ομολογεί ότι εμπνεύστηκε τη συγκεκριμένη αρχή από το εδάφιο 12:48 του κατά Λουκά ευαγγελίου: Εις πάντα δε εις τον οποίον εδόθη πολύ, πολύ θέλει ζητηθή παρ’ αυτού. Εφόσον λοιπόν, απ’ ό,τι φαίνεται αυτή την αρχή την πήραν αρκετά σοβαρά, είναι αναμενόμενο να προχωρήσουμε στο επόμενο στάδιο και να αξιολογήσουμε τους εν λόγω ήρωες. Πώς τα πήγαν όσον αφορά την ανταπόκριση στο καθήκον τους? Εδώ τα πράγματα είναι λίγο περίπλοκα, μια και ο καθένας τους έχει την δική του προσωπικότητα, πράγμα που σημαίνει ότι περιμένουμε να αντιμετωπίζει και διαφορετικές προκλήσεις.

Ο Batman φαίνεται να είναι πολύ πιο εκδικητικός απ’ ό,τι ίσως θα προτιμούσαμε. Διαρκώς ανακαλεί στη μνήμη του το θάνατο των δικών του και η εκδικητικότητα του προς τους εγκληματίες μας κάνει να αναρωτιόμαστε αν ενδιαφέρεται πραγματικά για το καλό του Γκόθαμ ή το μόνο που θέλει είναι να ξυλοφορτώσει τους εγκληματίες. Επιπλέον, ζει απομονωμένος, δεν αφήνει πολλούς ανθρώπους να αναπτύξουν σχέσεις μαζί του, αφού το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι να γίνει σύμβολο, να εμπνεύσει τον τρόμο στους εγκληματίες. Το αποτέλεσμα είναι να ζει μία μοναχική ζωή όπου δεν μπορεί να αγαπήσει και να αγαπηθεί και που διαρκώς θυμάται το γεγονός που τον έφερε στην ύπαρξη. Μάλιστα, πολλές είναι οι περιπτώσεις κατά τις οποίες –λόγω της δίψας του για εκδίκηση- χάνει τον αυτοέλεγχό του και φαίνεται να χρειάζεται άλλους για να τον συγκρατήσουν και να τον επαναφέρουν στην τάξη. Τέλος, ως άνθρωπος (?) που είναι δεν καταφέρνει πάντα να είναι όσο αποτελεσματικός θα επιθυμούσε, όπως φαίνεται σε μία από τις πιο διάσημες ιστορίες του, το “Death in the family”, το οποίο αφορά τον (υποτιθέμενο) θάνατο του δεύτερου Robin, του Jason Todd, ο οποίος αργότερα θα επιστρέψει όπως είδαμε ως “Red Hood”.
Ο Spiderman έχει τις δικές του αδυναμίες. Είναι ίσως ο χαρακτήρας που περισσότερο από όλους αμφιβάλλει για το αν θα έπρεπε να είναι ήρωας. Κι αυτός είναι διχασμένος μεταξύ του καθήκοντός του και μίας απλής ζωής και διαρκώς αμφισβητεί το αν η ύπαρξή του έχει σημασία. Τα πράγματα γίνονται χειρότερα όταν κατά λάθος σκοτώνει την Gwen Stacy, την κοπέλα που αγαπά, αλλά τελικά συνεχίζει την αποστολή του όντας διαρκώς αβέβαιος για το αν έχει πάρει τη σωστή απόφαση.

Ο Superman φαίνεται να είναι ο πιο ισορροπημένος από όλους, και όπως φανερώνει το όνομά του (Kal-El, όπως είδαμε πιο πάνω) δημιουργήθηκε ακριβώς για να αποτελέσει ένα πρότυπο ακεραιότητας και σταθερότητας που ίσως δεν διακρίνει τους άλλους ήρωες. Παρόλα αυτά, δεν είναι κι αυτός τέλειος στην αποστολή του, μια και διαρκώς χρειάζεται τη βοήθεια άλλων που θα τον βοηθήσουν, θα τον προφυλάξουν από τα σχέδια των αντιπάλων του και τυχόν παγίδες που τον απειλούν. Πολλές φορές οι αποτυχίες του Superman οδηγούν σε πολύ μεγαλύτερες καταστροφές -λόγω της δύναμής του- από ό,τι οι ίδιοι οι αντίπαλοί του θα μπορούσαν να επιφέρουν. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση στο τεύχος 612 του Batman, στο οποίο ο Superman βρίσκεται κάτω από την επιρροή της Poison Ivy και στρέφεται ενάντια στον ίδιο τον Batman και τελικά στο ίδιο το Gotham.

Τα παραπάνω μας δείχνουν ότι ακόμη και οι υπερήρωες που φανταστήκαμε για να εκφράσουμε τους πόθους μας 1) είναι ανεπαρκείς να χειριστούν όχι μόνο κάθε κατάσταση, μα ακόμη και τους ίδιους τους τους εαυτούς. Έχουν ελαττώματα και ελλείψεις που πέρα από την αμφισβητούμενη αποτελεσματικότητά τους, δεν τους καθιστούν (στις περισσότερες περιπτώσεις) απόλυτα ηθικά πρότυπα. 2) Δεν αρκούν για να επιφέρουν ουσιαστική αλλαγή στον κόσμο. Αν οι ήρωες δημιουργήθηκαν επειδή “τα πράγματα δεν μας αρέσουν όπως είναι” ακόμη και με την ύπαρξή τους τα πράγματα συνεχίζουν να μη μας αρέσουν όπως είναι. Οι ήρωες δεν μπορούν να φέρουν ουσιαστική αλλαγή και να δημιουργήσουν την κοινωνία που φανταζόμαστε (ή “θυμόμαστε” από την Εδέμ) και στο σύμπαν των ηρώων ο Εκκλησιαστής βγαίνει σωστός: Ό,τι έγινε τούτον πάλι θέλει γείνει. Το κακό στην καρδιά του ανθρώπου παραμένει και ο ένας εγκληματίας διαδέχεται τον άλλο, κι όλο αυτό επ’ αόριστον, ξανά και ξανά. Οι ήρωες δεν μπορούν να χτυπήσουν το κακό στη ρίζα του και να δημιουργήσουν την ιδανική κοινωνία. Αν σκεφτούμε μάλιστα ότι οι “κακοί” (όπως και οι ήρωες) είναι υπεράνθρωποι, τότε όχι μόνο αναγνωρίζουμε ότι χρειαζόμαστε υπερφυσικό καλό, αλλά αντιμετωπίζουμε και υπερφυσικό κακό! Είναι ενδιαφέρον, με άλλα λόγια, το ότι η φαντασία μας έχει όρια και ότι τελικά ακόμη και στον φανταστικό κόσμο των comics δεν μπορεί να επέλθει οριστική και ριζική αλλαγή. Ίσως αναγκαζόμαστε να παραδεχτούμε τελικά ότι η λύση βρίσκεται έξω από τη φαντασία μας. Μία από τις ιδιότητες του Θεού που επιθυμούμε είναι η υπόσχεση και η παντοδυναμία που μπορεί να κάνει τα πάντα “νέα”, αυτό ακριβώς στο οποίο μας οδηγούν οι βαθύτερες επιθυμίες που εκφράζονται στα comics, αυτό που δεν μπορούν να κάνουν οι υπερήρωες. Όπως διαβαζουμε στο Β’ Πετ. 3:13: Κατά δε την υπόσχεσιν αυτού, νέους ουρανούς και νέα γη προσμένομεν εν οις δικαιοσύνη κατοικεί. Όπως όλα, έτσι και στα comics τα πάντα ουσιαστικά ξεκινούν με τη Γένεση και τελειώνουν με την Αποκάλυψη. Η Γένεση μας θυμίζει το πώς θα έπρεπε να είναι ο κόσμος και η Αποκάλυψη μας δείχνει το τι δεν μπορούν να κάνουν οι ήρωες, αυτό που τελικά δεν μπορούμε κι εμείς οι ίδιοι από μόνοι μας να φανταστούμε και να οραματιστούμε, αυτό που όλοι μας τόσο χρειαζόμαστε κι επιθυμούμε.

Του Γιώργου Καλαντζή

About the Author: